|

خاطره و یادآوری در شازده‌کوچولو

نادر شهریوری (صدقی)

1. «شازده‌کوچولو گفت:
- اهلی‌کردن یعنی چه؟
روباه گفت:
- این چیزی است که تقریبا فراموش شده است «یعنی پیوند بستن»
- پیوند بستن؟»1
اهلی‌کردن «یکی» یعنی اینکه رابطه خود با او را از حالت معمولی و اتفاقی به پیوندی عمیق‌تر و یگانه‌کشاندن اما چگونه موجودی برای ما یگانه می‌شود؟ روباه دنبال سخن خود را پی می‌گیرد و بیشتر توضیح می‌دهد: «- زندگی من یکنواخت است. من مرغ‌ها را شکار می‌کنم و آدم‌ها مرا شکار می‌کنند، همه مرغ‌ها شبیه هم‌اند و همه آدم‌ها شبیه هم‌اند. این زندگی کمی کسلم می‌کند ولی اگر تو مرا اهلی کنی زندگی‌ام مثل آفتاب روشن خواهد شد و آن‌وقت من صدای پای تو را خواهم شناخت و این صدای پا با همه صداهای دیگر فرق خواهد داشت. صدای پاهای دیگر مرا در سوراخم، در زیرزمین می‌راند ولی صدای پای تو مثل نغمه موسیقی از لانه بیرونم می‌آورد... تو موهایی طلایی داری، پس وقتی که اهلی‌ام کنی معجزه می‌شود. گندم که طلایی‌رنگ است یاد تو را برایم زنده می‌کند و من زمزمه باد را در گندمزارها دوست خواهم داشت...» 2
وقتی شازده‌کوچولو معنی «اهلی‌کردن» را یاد می‌گیرد، به یکباره یاد «گل سرخ»اش می‌افتد. آن‌وقت متوجه می‌شود بدون آنکه بداند عاشق گل سرخ بوده و او را به‌قول روباه اهلی کرده «پیوند بستن»، «اهلی‌کردن» و یا همان عشق در داستان شازده‌کوچولو موقعیت محوری دارد و دیگر اتفاقات حول عشق است که انسجام می‌یابد، تنها به‌واسطه عشق است که جهان شازده‌کوچولو رنگ دیگر می‌گیرد و شازده‌کوچولو به میانجی عشق به «دیگری» غنی می‌شود. از یک‌طرف وجود خود این عشق ما را غنی می‌سازد و از طرف دیگر ما را به نیروی نور کل هستی متصل می‌سازد و در انکار این عشق دید ما نسبت به زمین و آسمان، جاندار و بی‌جان و گستره وجود با وسعتی نامحدود گسترش می‌یابد. 3
2. شاهزاده میشکین جوان 24ساله کودک‌مانند و البته فقیری که از سوییس به پطرزبورگ می‌آید تا ارثی که به او رسیده را صاحب شود، در مدتی که شاهزاده در پطرزبورگ می‌ماند عاشق دو زن می‌شود. یکی دختر جوان ژنرال - آگلایا - و دیگری ناستاسیا فیلیپوونا معشوقه دوست و همسفرش راگوژین که فرزند بازرگانی ثروتمند است، شاهزاده میشکین هر دو زن را دوست می‌دارد. در آگلایا زیبایی زمینی می‌بیند و مجذوب او می‌شود اما حسی که ناستاسیا در میشکین برمی‌انگیزد، عشق نیست بلکه در عین تحسین دلسوزی نیز هست در حالی‌که ناستاسیا از دلسوزی و حتی حسادت بیزار است و علاوه بر آن گمان می‌برد که شاهزاده با آگلایا بیشتر می‌تواند خوشبخت شود. «اما ازدواج نابرابر و بی‌اساس شخصی مانند او با خودش که زن خوشنامی نیست، به نابودی میشکین می‌انجامد. پس همان بهتر که خود او هلاک شود.»4 درنهایت ناستاسیا در آخرین لحظات و درست در نقطه اوج داستان بر تردید خویش برای انتخاب میان دو عاشق فایق می‌آید و راگوژین را انتخاب می‌کند و به‌سوی او می‌رود. اما این تمام ماجرا نیست. این‌بار نوبت راگوژین است که از فرط حسادت زن را بکشد. سرانجام راگوژین، ناستاسیا را می‌کشد، قاتل و شاهزاده شبی را با هم به بیداری در کنار معشوقه سابق خویش که اکنون به جسدی در حال اضمحلال بدل شده، می‌گذرانند «وقتی ساعت‌ها بعد در آپارتمان باز شد و کسانی وارد شدند، قاتل را بیهوش یافتند، دستخوش تبی شدید، شاهزاده بی‌حرکت کنار او روی بالش‌ها نشسته و هربار که فوران فریاد سینه‌اش را می‌درید یا هذیان می‌گفت»5 در آخر شاهزاده میشکین پریشان‌تر از قبل به سوییس بازمی‌گردد.
3. شازده‌کوچولو شش سیاره کوچک را پشت سر می‌گذارد تا به هفتمین سیاره که زمین است می‌رسد در سیاره‌ها با آدم‌های عجیب روبه‌رو می‌شود و تجربه‌های زیادی از سر می‌گذراند، با گل‌ها، روباه و مار آشنا می‌شود و از روباه درس اصلی را می‌آموزد «آنچه اصل است از دیده پنهان است» شازده کوچولو برای آن که این درس را به خاطر بسپارد دایما تکرار می‌کند. «آن چه اصل است از دیده پنهان است.»6 بعد از آن شازده کوچولو به‌دنبال راهی می‌رود تا بتواند به همانجایی که آمده یعنی به سیاره‌اش بازگردد. در همین روزهاست که با خلبان- راوی داستان- آشنا می‌شود و از تجربه‌های زندگی و اتفاقاتی که برایش پیش آمده می‌گوید. شازده کوچولو به خلبان می‌گوید که باید به سیاره‌اش نزد گل سرخش بازگردد و برای این کار لازم آن است که ماری او را نیش بزند. خلبان تعجب می‌کند و به او می‌گوید زهر مار کشنده است و در این صورت او می‌میرد اما شازده کوچولو مصر است که ماری او را نیش بزند.
«... و باز اندکی مردد ماند. سپس برخاست قدمی پیش رفت. من نمی‌توانستم تکان بخورم. جز یک نور زرد که لحظه‌ای کنار قوزک پایش برق زد، اتفاق دیگری نیفتاد او لحظه‌ای بی‌حرکت ماند. فریادی نزد. آرام مانند درختی که فروافتد بر زمین افتاد حتی صدایی برنخاست چون روی ماسه‌ها افتاد. حتی صدایی برنخاست چون روی ماسه‌ها افتاد.»7
4. شاهزاده میشکین موجودی نامتعارف و متفاوت که اصلا شبیه به دیگران نیست، گویی از سیاره‌ای دور و از بلندی‌های ناشناخته به زمین فروآمده. او ساده و کودکانه قانون درونی خودش را دارد، قانونی که با هیچ معیار انسانی نمی‌توان آن را سنجید، میشکین اصلا درک نمی‌کند که چگونه ممکن است کسی را دوست نداشت و عشقی نورزید یعنی چطور آدمی می‌تواند با یک نفر حرف بزند و از مهر او دلش شاد نشود، حتی بیشتر چگونه ممکن است از کنار درختی گذشت و از دیدن آن احساس خوشبختی نکرد.
شفقت تنها مهرورزیدن به خوشی‌ها و زیبایی‌های زندگی نیست. بلکه حتی رنج را هم شامل می‌شود. «شاهزاده از آن لحظه‌ای مجذوب ناستاسیا می‌شود که تصویرش را می‌بیند چون در آن چهره رنج عظیمی بود که وقتی نگاهش می‌کرد احساس شفقتی در او برمی‌انگیخت.»8 مفهوم رنج در فلسفه داستایفسکی جایگاهی بلند دارد. او رنج را مقدمه رهایی و تطهیرکننده تمامی گناهان به‌حساب می‌آورد. رنج با عشق پیوند می‌خورد اما عشق از چنان پتانسیلی برخوردار است که رنج را نه‌تنها قابل تحمل بلکه حتی خواستنی می‌کند تا به‌آنجا که عاشق با میل خود و به‌رغم سختی برای تحمل رنج به استقبال آن می‌رود. داستایفسکی در خاطرات یک نویسنده در این‌باره می‌گوید: مردم روسیه به شیوه خاص خودشان به مسیح عشق می‌ورزند: یعنی تا سر حد رنج و این یگانه عشق آنان است.
5. «شازده کوچولو گفت:
- خوب نکردی که آمدی. می‌دانم که ناراحت می‌شوی. من ظاهرا خواهم مرد ولی باطنا اینطور نیست.
من هیچ نگفتم
- می‌فهمی؟ آنجا خیلی دور است. من نمی‌توانم این تن را به آنجا ببرم، خیلی سنگین است.
من هیچ نگفتم
- ولی این تن مثل یک پوسته کهنه دورانداختنی است. پوسته‌های کهن دورافتاده که غصه ندارد...»9
«مرگ نابودی کامل نیست» شازده کوچولو به این حرف باور درونی دارد به‌نظر او مرگ مسافرت است حالا آن سیاره هرقدر هم دور باشد باز یک سفر است. او به راوی که ساکت است قوت‌قلب می‌دهد که ازبین‌رفتن تن که یک پوسته کهنه دورانداختنی است چندان غصه‌ای ندارد. علاوه بر آن از نظر شازده کوچولو آنچه موجودی را برایمان یگانه و اهلی می‌کند، سختی و رنجی است که به پایش می‌کشیم و گاه حتی به‌ظاهر آزاری است که از جانب او می‌بینیم. شازده کوچولو باز به یاد حرف‌های روباه می‌افتد. روباه باز گفت:
«- همان مقدار وقتی که برای گلت صرف کرده‌ای باعث ارزش و اهمیت گلت شده است.
شازده کوچولو تکرار کرد تا در خاطرش بماند:
- همان مقدار وقتی که برای گلم صرف کرده‌ام...
روباه گفت:
- آدم‌ها این حقیقت را فراموش کرده‌اند اما تو نباید فراموش کنی، تو مسوول همیشگی آن می‌شوی که اهلی‌اش کرده‌ای تو مسوول گلت هستی... شازده کوچولو تکرار کرد تا در خاطرش بماند:
- من مسوول گلم هستم.»10
6. شاهزاده میشکین قهرمان اصلی داستان در همه‌جا حاضر است و با جزءجزء داستان مربوط است. به نظر ماچولسکی او «مفهوم روحانی رمان است.»11 منظور از مفهوم روحانی به نظر ماچولسکی یعنی آنکه «در عین حال اصلش از ما پنهان می‌ماند... نمی‌توانیم به ذات او پی ببریم.»12 به بیانی دیگر میشکین در وهله اول به روحی می‌ماند که از دنیایی دیگر فرود آمده و در زمین تجسد یافته اما این تجسد هیچ کامل انجام نگرفته زیرا او همواره خاطراتی از آن سیاره و یا دنیای دیگر، دنیایی از نظر میشکین متعالی، غیرخاکی و هماهنگ با خود به همراه دارد و آن را به یاد می‌آورد. این تفوق آنامنیسیس خاطره/ یادآوری افلاطونی بر واقعیت دقیقا همان چیزی است که او را در همان حالی که غیرقابل فهم می‌کند- چون شبیه دیگران نیست- درمانده نیز می‌کند. این درماندگی مانند درماندگی صادقانه کودکی است که رفتار دیگران را کامل درک نمی‌کند. در میان شخصیت‌های متنوع رمان ابله تنها ناستاسیا فیلیپیوونا است که درماندگی کودکانه میشکین را می‌بیند و رنج و عذاب او را می‌فهمد و برایش احترام قایل می‌شود. از قضا همین احترام است که مانع از جواب مثبت به درخواست ازدواج میشکین می‌شود زیرا «او میشکین را مسافر آسمان می‌داند، در حضور او چنان هیبت و احترامی در خود حس می‌کند که عمقش به اندازه عمق آگاهی توبه‌آمیز خود او از ناپاکی و سقوط خویش است. به محض آنکه نگاهش با نگاه بخشنده میشکین تلاقی می‌کند، این آگاهی در درونش شعله می‌کشد و او را می‌سوزاند، نه حتی در خیال هم لایق اندیشیدن به او نیست، بیشتر لایق این است که پاهای او را بشوید و با گیسویش خشک کند.»13
7. «شازده‌کوچولو گفت:
- آنچه صحرا را زیبا می‌کند این است که چاهی در جایی پنهان است...
ناگهان با تعجب به راز آن درخشش شگفت ماسه‌ها پی بردم. هنگامی که پسربچه خردسال بودم در یک خانه قدیمی زندگی می‌کردم و افسانه‌ای بر سر زبان‌ها بود که گنجی در آنجا پنهان است. البته هرگز کسی نتوانست آن را پیدا کند و شاید حتی کسی دنبال آن نگشته باشد اما تصور این گنج همه اهل خانه را به شوق می‌آورد: خانه ما رازی در کنج دلش نهفته دارد...
به شازده‌کوچولو گفتم:
- آره، چه خانه باشد و چه ستاره و چه صحرا، چیزی که مایه زیبایی آنهاست، از چشم سر پنهان است.» 14
شازده‌کوچولو به ایمان مسیحی خود بعدی زیبایی‌شناسیک می‌دهد تا همه‌چیز را به‌‌خاطر آن «گنج پنهان» تحمل کند. معشوقی که در جایی وجود دارد که از چشم سر پنهان است اما تصور وجودش به زندگی امید می‌دهد مانند همان گل سرخی که جهان را معطر می‌کند تنها وجودش کافی است تا هروقت شازده‌کوچولو به ستاره‌ها نگاه می‌کند با یادآوری آن خاطره اولیه احساس خوشبختی کند.
8. شازده‌کوچولو و شاهزاده میشکین ارواحی هبوط‌یافته از دنیایی دیگرند، آنان بیشتر به روحی می‌مانند که کالبد گرفته و نه روحی که صعود کرده است اما این روح میل به صعودکردن دارد و می‌خواهد به همان‌جایی بازگردد که از آنجا فرود آمده. میشکین هیچ آرمان‌گرایی زمینی از نوع راسکولینکوف نیست. او همچون شازده‌کوچولو سراپا آکنده از خاطره و یادآوری است. عشق در اینجا تنها میانجی می‌شود تا دیالکتیک دوست‌داشتن و نه دوست‌داشته‌شدن تا نهایت آنکه چیزی جز اضمحلال جسم یا به تعبیر شازده‌کوچولو چیزی جز یک پوسته کهنه دورانداختنی نیست ادامه یابد. مردن از نظر میشکین و شازده‌کوچولو پایان کار نیست بلکه ارتقایافتن به دنیایی دیگر است. «مرگ، خاموش‌کردن چراغ نیست
بیرون‌بردن چراغ است
چون سپیده دمیده است.» 15
1، 2، 6، 7، 9، 10، 14) شازده‌کوچولو آنتوان سنت‌ اگزوپری، ابوالحسن نجفی
3) گلستانه 8-17 ص 22
4، 8، 13) آزادی و زندگی تراژیک ویچسلاف ایوانوف، رضا رضایی صص 105، 120
5، 11، 12) ابله داستایفسکی، سروش حبیبی ص 965، صص 967 و 977
15) تاگور، شاعر بنگالی شفقت تنها مهرورزیدن به خوشی‌ها و زیبایی‌های زندگی نیست. بلکه حتی رنج را هم شامل می‌شود. «شاهزاده از آن لحظه‌ای مجذوب ناستاسیا می‌شود که تصویرش را می‌بیند چون در آن چهره رنج عظیمی بود که وقتی نگاهش می‌کرد احساس شفقتی در او برمی‌انگیخت.»8 مفهوم رنج در فلسفه داستایفسکی جایگاهی بلند دارد. او رنج را مقدمه رهایی و تطهیرکننده تمامی گناهان به‌حساب می‌آورد. رنج با عشق پیوند می‌خورد اما عشق از چنان پتانسیلی برخوردار است که رنج را نه‌تنها قابل تحمل بلکه حتی خواستنی می‌کند تا به‌آنجا که عاشق با میل خود و به‌رغم سختی برای تحمل رنج به استقبال آن می‌رود. داستایفسکی در خاطرات یک نویسنده در این‌باره می‌گوید: مردم روسیه به شیوه خاص خودشان به مسیح عشق می‌ورزند: یعنی تا سر حد رنج و این یگانه عشق آنان است.
5. «شازده کوچولو گفت:
- خوب نکردی که آمدی. می‌دانم که ناراحت می‌شوی. من ظاهرا خواهم مرد ولی باطنا اینطور نیست.
من هیچ نگفتم
- می‌فهمی؟ آنجا خیلی دور است. من نمی‌توانم این تن را به آنجا ببرم، خیلی سنگین است.
من هیچ نگفتم
- ولی این تن مثل یک پوسته کهنه دورانداختنی است. پوسته‌های کهن دورافتاده که غصه ندارد...»9
«مرگ نابودی کامل نیست» شازده کوچولو به این حرف باور درونی دارد به‌نظر او مرگ مسافرت است حالا آن سیاره هرقدر هم دور باشد باز یک سفر است. او به راوی که ساکت است قوت‌قلب می‌دهد که ازبین‌رفتن تن که یک پوسته کهنه دورانداختنی است چندان غصه‌ای ندارد. علاوه بر آن از نظر شازده کوچولو آنچه موجودی را برایمان یگانه و اهلی می‌کند، سختی و رنجی است که به پایش می‌کشیم و گاه حتی به‌ظاهر آزاری است که از جانب او می‌بینیم. شازده کوچولو باز به یاد حرف‌های روباه می‌افتد. روباه باز گفت:
«- همان مقدار وقتی که برای گلت صرف کرده‌ای باعث ارزش و اهمیت گلت شده است.
شازده کوچولو تکرار کرد تا در خاطرش بماند:
- همان مقدار وقتی که برای گلم صرف کرده‌ام...
روباه گفت:
- آدم‌ها این حقیقت را فراموش کرده‌اند اما تو نباید فراموش کنی، تو مسوول همیشگی آن می‌شوی که اهلی‌اش کرده‌ای تو مسوول گلت هستی... شازده کوچولو تکرار کرد تا در خاطرش بماند:
- من مسوول گلم هستم.»10
6. شاهزاده میشکین قهرمان اصلی داستان در همه‌جا حاضر است و با جزءجزء داستان مربوط است. به نظر ماچولسکی او «مفهوم روحانی رمان است.»11 منظور از مفهوم روحانی به نظر ماچولسکی یعنی آنکه «در عین حال اصلش از ما پنهان می‌ماند... نمی‌توانیم به ذات او پی ببریم.»12 به بیانی دیگر میشکین در وهله اول به روحی می‌ماند که از دنیایی دیگر فرود آمده و در زمین تجسد یافته اما این تجسد هیچ کامل انجام نگرفته زیرا او همواره خاطراتی از آن سیاره و یا دنیای دیگر، دنیایی از نظر میشکین متعالی، غیرخاکی و هماهنگ با خود به همراه دارد و آن را به یاد می‌آورد. این تفوق آنامنیسیس خاطره/ یادآوری افلاطونی بر واقعیت دقیقا همان چیزی است که او را در همان حالی که غیرقابل فهم می‌کند- چون شبیه دیگران نیست- درمانده نیز می‌کند. این درماندگی مانند درماندگی صادقانه کودکی است که رفتار دیگران را کامل درک نمی‌کند. در میان شخصیت‌های متنوع رمان ابله تنها ناستاسیا فیلیپیوونا است که درماندگی کودکانه میشکین را می‌بیند و رنج و عذاب او را می‌فهمد و برایش احترام قایل می‌شود. از قضا همین احترام است که مانع از جواب مثبت به درخواست ازدواج میشکین می‌شود زیرا «او میشکین را مسافر آسمان می‌داند، در حضور او چنان هیبت و احترامی در خود حس می‌کند که عمقش به اندازه عمق آگاهی توبه‌آمیز خود او از ناپاکی و سقوط خویش است. به محض آنکه نگاهش با نگاه بخشنده میشکین تلاقی می‌کند، این آگاهی در درونش شعله می‌کشد و او را می‌سوزاند، نه حتی در خیال هم لایق اندیشیدن به او نیست، بیشتر لایق این است که پاهای او را بشوید و با گیسویش خشک کند.»13
7. «شازده‌کوچولو گفت:
- آنچه صحرا را زیبا می‌کند این است که چاهی در جایی پنهان است...
ناگهان با تعجب به راز آن درخشش شگفت ماسه‌ها پی بردم. هنگامی که پسربچه خردسال بودم در یک خانه قدیمی زندگی می‌کردم و افسانه‌ای بر سر زبان‌ها بود که گنجی در آنجا پنهان است. البته هرگز کسی نتوانست آن را پیدا کند و شاید حتی کسی دنبال آن نگشته باشد اما تصور این گنج همه اهل خانه را به شوق می‌آورد: خانه ما رازی در کنج دلش نهفته دارد...
به شازده‌کوچولو گفتم:
- آره، چه خانه باشد و چه ستاره و چه صحرا، چیزی که مایه زیبایی آنهاست، از چشم سر پنهان است.» 14
شازده‌کوچولو به ایمان مسیحی خود بعدی زیبایی‌شناسیک می‌دهد تا همه‌چیز را به‌‌خاطر آن «گنج پنهان» تحمل کند. معشوقی که در جایی وجود دارد که از چشم سر پنهان است اما تصور وجودش به زندگی امید می‌دهد مانند همان گل سرخی که جهان را معطر می‌کند تنها وجودش کافی است تا هروقت شازده‌کوچولو به ستاره‌ها نگاه می‌کند با یادآوری آن خاطره اولیه احساس خوشبختی کند.
8. شازده‌کوچولو و شاهزاده میشکین ارواحی هبوط‌یافته از دنیایی دیگرند، آنان بیشتر به روحی می‌مانند که کالبد گرفته و نه روحی که صعود کرده است اما این روح میل به صعودکردن دارد و می‌خواهد به همان‌جایی بازگردد که از آنجا فرود آمده. میشکین هیچ آرمان‌گرایی زمینی از نوع راسکولینکوف نیست. او همچون شازده‌کوچولو سراپا آکنده از خاطره و یادآوری است. عشق در اینجا تنها میانجی می‌شود تا دیالکتیک دوست‌داشتن و نه دوست‌داشته‌شدن تا نهایت آنکه چیزی جز اضمحلال جسم یا به تعبیر شازده‌کوچولو چیزی جز یک پوسته کهنه دورانداختنی نیست ادامه یابد. مردن از نظر میشکین و شازده‌کوچولو پایان کار نیست بلکه ارتقایافتن به دنیایی دیگر است. «مرگ، خاموش‌کردن چراغ نیست
بیرون‌بردن چراغ است
چون سپیده دمیده است.» 15
1، 2، 6، 7، 9، 10، 14) شازده‌کوچولو آنتوان سنت‌ اگزوپری، ابوالحسن نجفی
3) گلستانه 8-17 ص 22
4، 8، 13) آزادی و زندگی تراژیک ویچسلاف ایوانوف، رضا رضایی صص 105، 120
5، 11، 12) ابله داستایفسکی، سروش حبیبی ص 965، صص 967 و 977
15) تاگور، شاعر بنگالی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.