|

بیماران سرطانی وقتی سر بدون موی خود را در آینه می‌بینند، چه احساسی دارند؟

ای مرگ، زانو بزن مقابل من

دکتر است که سکوت مطلق را می‌شکند، چشمانش را به چشم بیمار می‌دوزد و می‌گوید: «بله، شما...» مسیر زندگی بیش از 12‌میلیون‌و 667‌هزارو500 نفر در این دنیا، همین‌طور تغییر کرده است زیرا فهمیده‌اند مبتلا به یکی از انواع سرطان شده‌اند؛ کیستِ کوچک چربی در درون بدن که با یک جهش، تبدیل به غده‌ای سرطانی می‌شود؛ این نقطه شروع زندگی دیگری است. «ازت می‌خواهند که همه‌چیز را با جزییات تعریف کنی، آخرش بدون آنکه متوجه باشند ناخودآگاه می‌گویند، من نمی‌دانم تو چرا باید بگیری، تو که آنقدر خوب بودی.» صفورا چندان دوست ندارد سنش را بگوید اما از آنجا که تعریف می‌کند دیر ازدواج کرده و با تاریخ تحصیل و کمی هم با دقت به چهره شادمانش، می‌شود فهمید حدود 46 تا 48‌ساله باید باشد. تعریف که می‌کند می‌خندد و ادامه می‌دهد: «نمی‌دانم، مگر سرطان به خوبی و بدی است؟ مردم فکر می‌کنند اگر درد کشیده باشی دیگر سرطان نمی‌گیری.» و باز می‌خندد. معمار است و خودش را از طبقه متوسط فرهنگی می‌داند. تمام مدتی که دارو به او تزریق می‌شود، بلندبلند با تلفنش صحبت می‌کند و راه‌حل پیش‌پای آدم‌های آن‌سوی تلفن می‌گذارد. از زندگی می‌گوید، خانواده پرجمعیت و شوهرمهربانش، از پسر شیطان 10‌ساله‌اش که بعضی‌وقت‌ها به او می‌گویند مادرش سرماخورده و باید از او فاصله بگیرد یا اینکه در دوره هشت‌جلسه‌ای شیمی‌درمانی و روزهایی که باید در بیمارستان بمانند، پسرش خوشحال از تفریح با بچه‌های فامیل به خانه خاله و دایی‌هایش می‌رود. وقتی موهای صفورا ریخته بود، به پسرش گفته بود موهایش را زده تا مدل کچل باشد. پسرش هم کچل صدایش می‌کرده است. اینگونه دوران سخت شیمی‌درمانی را کنار خانواده‌اش با شیطنت تمام کردند. اما مدتی بعد، باز دردِ زیادِ استخوان‌هایش را که به دکتر گفت، متوجه شدند بیماری به بخشی از استخوان پایش زده و دوباره ماهی یک‌بار برای تزریق داروی جدید به بیمارستان می‌آید. البته دیگر خودش می‌آید و می‌رود و دیگر سردردها و تهوع زیاد دوران قبل از شیمی‌درمانی‌اش را ندارد. حتی در پس همه صورت گرد، کمی تپل، سفید و شادمانش هم هیچ دردی نمی‌توان دید مگر آنکه خودش بگوید: «می‌دانید؛ همه ما در زندگی ناراحتی‌ها و دردهایی داشته‌ایم که اگر می‌دانستیم به خاطر آنها ممکن است اینطور گرفتار سرطان بشویم، شاید طور دیگری رفتار و زندگی می‌کردیم. من دخترم را در پنج‌سالگی‌اش از دست دادم. توموری روی مغزش بود، به کما رفت و دیگر بازنگشت. من آن‌موقع خیلی آسیب دیدم، دایم به این موضوع فکر می‌کردم، نمی‌توانستم با آن کنار بیایم، فکر، فکر، فکر...» می‌گوید: «به نظرم ما مهارت‌های زندگی نداریم؛ در برابر سختی، غم و مرگ نمی‌دانیم باید چه رفتاری کنیم. نمی‌توانیم خودمان را بازیابیم. دکتر هم می‌رفتم اما روانپزشکان هم نمی‌توانستند به من کمک کنند. سه‌سال طول کشید، آن هم به اصرار تا حاضر شدم باز بچه‌دار شوم و حالا پسرم را دارم. اما اگر همه این درک را آن‌موقع داشتم...» تلفنش باز زنگ می‌زند و شخص دیگری اصرار می‌کند که به دنبالش بیاید اما می‌خندد و می‌گوید: «تمام شد دارم می‌آیم؛ بابا نترسید من به این راحتی‌ها نمی‌میرم.» 85‌هزار بیمار جدید در سال آخرین آماری که مرکز تحقیقات بین‌المللی سرطان جهانی ارایه کرده مربوط به سال 2008 است اما پیش‌بینی کرده که تا 2030، به 21‌میلیون‌ مورد برسد. آمارهای رسمی کشور می‌گویند سالانه 85‌هزارنفر ایرانی مبتلا به یکی از انواع سرطان می‌شوند و حتی بر اساس گزارش روزنامه اعتماد، پرویز دریایی، عـضــو کـمـیـتــه ششمین کنگره سراسری انجمن علمی جراحان عمومی ایران، تعداد ابتلای سالانه به این بیماری حتی به 200‌هزارنفر هم رسیده است. اگرچه این تعداد، باز از تعداد مبتلایان به سرطان در کشورهای دیگر کمتر است و ابتلا به این بیماری در ایران به قدمت شروع آن در دیگر کشورها نیست، اما شدت افزایش آن در چندسال اخیر بسیار بالا رفته است. باید گفت در کشورهای دیگر، این مساله تقریبا کنترل شده اما در ایران به‌طور غیرقابل کنترلی رشد می‌کند و برخلاف دیگر کشورها که سرطان سینه بیشتر رایج است، در ایران سرطان‌های معده و ریه که کشنده‌تر هم هستند، بیشتر رایج است. تهوع، سردرد، دردهای استخوانی، ورم، احساس ناتوانی و گاه حتی ناامیدی از زندگی، همه اثراتی است که هر کس ممکن است در طول درمان خود با همه آنها یا کمی از اثرات مواجه شود. اما عمدتا همه‌چیز از بعد از ریختن موها خراب‌تر می‌شود. آن زمان است که ترس‌ها و ناامیدی بیشتر می‌شود؛ لحظه‌هایی می‌رسد که بیمار از خود و حتی از دیگران بیزار است چون کسی تسلی‌دهنده او نیست؛ یعنی نمی‌تواند باشد. احساس ناتوانی نه‌فقط به خود بیمار بلکه به اطرافیان او هم دست می‌دهد، احساس آنکه کاری از دستشان برنمی‌آید و کم‌کم سعی می‌کنند به سویی دور از چشم بیمار پناه ببرند؛ خستگی ناشی از طول درمان هر دو گروه را گریزان می‌کند. این احساس‌ها در هر بیماری متفاوت است و در دنیای بیماران سرطانی، هر یک به شکلی رفتار می‌کنند. آنهایی که سن بالاتری دارند، بیشتر از جوان‌ترها شرایط خود را می‌پذیرند. خیلی‌ها آنقدر خوبند که پرستارها و دکترها هم شک می‌کنند؛ مانند تارا، مربی شنا، که برای درمان غده خوش‌خیمی که در سینه‌اش بوده، هر ماه صبح را به بیمارستان می‌آمده، دارویش را می‌گرفته و گپی با پرستاران می‌زده و از امیدهایش می‌گفته. تارا معتقد است: «این هم بخشی از زندگی است؛ دوره‌ای است که بالاخره می‌گذرد.» یا عسل که طول درمان خیلی سختی داشت؛ بعد از یک دوره طولانی شیمی‌درمانی و پرتودرمانی، زمانی که هر ماه برای اسکن می‌رفت، در ماه ششم متوجه می‌شوند سرطان باز برگشته است و باز جراحی و درمان برای مدتی ادامه داشت. اما الان دیگر موهایش درآمده، در آستانه 33سالگی است و اگرچه هنوز هم تبعات این بیماری را می‌کشد و چهارمین خواستگارش نیز وقتی فهمید او دوبار مبتلا به سرطان شده از ازدواج با او صرف‌نظر کرد، اما سخت می‌توان فهمید چه دوره‌ای را پشت‌سر گذاشته است. درحالی که حتی دکترها هم به درمان او امیدی نداشتند، خودش تصمیم می‌گیرد جلو این بیماری بایستد. در مورد امیدش می‌گوید: «شاید به‌‌خاطر این است که یک‌بار فرومی‌ریزی و هیچ می‌شوی؛ بار دوم، وقتی با همه خستگی درمان فهمیدم باید باز جراحی کنم، کاملا فروریختم. هیچ‌وقت نمی‌توانم بگویم بر من چه گذشت.» سرطان؛ مرگ یا زندگی فرد به نقطه و لحظه‌ای از زندگی می‌رسد که مرگ را جلو چشمانش می‌بیند؛ همه دنیا برایش بی‌ارزش می‌شود، حس می‌کند تمام زحماتش برباد رفته، همه تجربه‌های نکرده‌اش جلو چشم‌هایش می‌آید و فکر می‌کند باید از کدامشان بگذرد. اما خیلی از آنان باز زندگی را باور می‌کنند. «اسمش از خودش وحشتناک‌تر است. مشکل اینجاست که هیچ‌وقت تصور نمی‌کنیم سر خودمان هم ممکن است بیاید و همیشه فکر می‌کنیم مال همسایه است. برای همین در موردش خیالات می‌سازیم. من خودم تا قبل از این فکر می‌کردم مبتلایان شیمی‌درمانی در درون دستگاهی می‌روند، بیرون می‌آیند و همه موهایشان بلافاصله می‌ریزد اصلا نمی‌دانستم شیمی‌درمانی تزریق داروست. خدا را شکر که من تهوع و سردرد شدید نداشتم؛ البته می‌گویند به خاطر روحیه و تغذیه‌ام است. گاهی به آشنایانی که زنگ می‌زنند و برایم گریه می‌کنند، می‌خندم و می‌گویم چه خبرتان است، انگار من باید به شما دلداری بدهم.» در طول مدت درمان، بیشترین وقت بیماران در بیمارستان‌ها در مطب پزشکان می‌گذرد و سعی می‌کنند دنیای خود را با دکترها، پرستارها، همدردان و حتی همراهانشان کمی لطیف کنند و با گفت‌وگوها و گاهی شوخی، ساعت‌های تزریق دارو را برای خود بگذرانند. مرضیه با گیجی ناشی از تزریق دارو، برای پرستار توضیح می‌دهد: «وقتی متوجه شدیم، اولش خواستیم به مادرشوهرم نگوییم. آخر او هم کمی مریض‌احوال است اما دیدیم طول درمانش زیاد است و نمی‌توانیم دایما پنهانکاری کنیم. برای همین، گفتیم ولی اتفاقا پذیرفت. حالا اگر دامادش بود مطمئنا حتما سکته می‌کرد، آنقدر که این داماد عزیز است اما خب، من عروسم دیگر.» برای آنان که خوبند و خوب‌تر هم می‌شوند، همین امید به زنده‌ماندن همه‌چیز است. این را در گپ‌ها و سوال‌هایشان با پرستارها و دکترها می‌شود فهمید؛ وقتی برای لحظه‌ای شک می‌کنند و می‌پرسند: «نکند من هم بمیرم؟» اغلبشان این سوال را می‌پرسند اما زود از پرسیدنش پشیمان می‌شوند. هزینه‌‌هایی که کم نمی‌شوند عکس‌العمل‌ها و نتیجه درمان و روحیه در افراد مختلف متفاوت است اما به‌هرحال، برای همه افراد سختی‌هایی دارد. نعیم لاغر و استخوانی و سیاه‌چرده است. حدودا 21‌ساله می‌زند؛ تمام مدت که در مطب نشسته دایما دعا می‌کند، سرش را به دیوار تکیه می‌دهد، باز چیزی زیر لب می‌گوید، پایش را دایم تکان می‌دهد، انگشتان دستش را در هم حلقه می‌کند و گاهی به چشمان آرام اما ناراحت پدرش نگاه می‌کند. می‌ترسد؛ آنقدر می‌ترسد که توجه همه را به خود جلب کرده است. بیشتر خانم‌ها دلشان برایش می‌سوزد؛ خانم‌هایی که از زیر روسری و هدبندها معلوم نیست موهایشان ریخته است اما با نگاه به پسر جوان، گوشه لب را می‌گزند و هر کس چیزی می‌گوید: «نگران نباش، ببین همه ما اینجاییم، سالم می‌شویم، چیزی نیست.» هنوز واقعا نمی‌داند مبتلاست یا نه. اسکن را آورده تا نشان دکتر دهد اما از شدت نگرانی، حتی نمی‌تواند روی پاهایش درست بایستد. فقط سرش را تکان می‌دهد و می‌گوید: «برای مادرم ناراحتم.» بالاخره نوبتش می‌شود داخل می‌رود و انگار بقیه هم منتظر نتیجه‌اند اما بیرون که می‌آید، همه سعی می‌کنند دیگر نگاهش نکنند. تمام بدنش می‌لرزد. اشک صورتش را خیس کرده. پدرش به‌زور دستش را گرفته و راه می‌برد اما او فقط هق‌هق گریه است. نعیم تنها ناراحت مادر و جوانی خودش نبود؛ در این مدت، در مورد هزینه‌های درمان هم چیزهایی شنیده بود و می‌ترسید باری روی دوش خانواده‌اش شود. داشتن توانایی مالی برای درمان مساله مهمی است که می‌تواند استرس و افسردگی‌های ابتلا به این بیماری را بیشتر کند و این برای طول درمان این بیماری نه‌تنها خطر بلکه زهر است. خرید داروها در طول هر 20 تا 22روز بسته به اینکه دارو ایرانی باشد یا خارجی که این به انتخاب خود بیمار و خانواده‌اش بستگی دارد حدود 400‌هزار تومان برای داروهای ایرانی تا 800‌هزارتومان برای داروهای خارجی می‌شود. علاوه بر اینها، باید هزینه‌های ویزیت دکتر، بستری در بیمارستان یا تزریق در مطب دیگر که البته بستگی به انتخاب دکتر یا بیمارستان دارد یا عکس‌ها و اسکن‌هایی را که هر چندماهی در طول درمان و بعد از آن باید حتما صورت گیرند، به آن اضافه کرد. همچنین مصرف هرچه‌بیشتر میوه و غذاهای ارگانیک در طول دوره درمان، خود هزینه مضاعفی برای بیمار و خانواده‌اش است. این بخش از درمان بیشتر روی دوش خانواده بیماران است؛ آنها اگرچه عمدتا همه مراحل را با بیمار هستند اما این بخش را باید به‌تنهایی انجام دهند؛ ایستادن در صف‌های طولانی بیمه برای تاییدیه نسخه و داروها، پیداکردن داروخانه‌های مخصوص تامین اجتماعی و تازه اگر دارو کم آمده باشد، باید برای پیداکردن جای مناسب دیگر، مدام گشت و گشت. آقارضا با موهای سفیدی که تنها دور سرش را پوشانده، در هر جلسه شیمی‌درمانی همراه همسرش می‌آید تا هم همراهش باشد و هم به گفته خودش دخترشان بلند نشود و بیاید چون آنقدر هربار گریه می‌کند که باید مادرش همه وقتش را بگذارد و به او دلداری دهد. او در مورد تهیه داروها می‌گوید: «مدتی پیش، تابستان بود و اتفاقا نزدیکی‌های دوره سوم شیمی‌درمانی همسرم بود که یکی از مسوولان وزارت بهداشت گفت می‌خواهیم قیمت داروها را به‌طور کلی به قیمت سال 90 برسانیم و توضیح می‌داد که داروها در سال 91 چند درصد زیاد شده و دارویی را که مثلا سیصدوچند‌هزارتومان است، به همان قیمت صدوچندی سال 90 رسانده‌ایم. من هم خوشحال چندروز بعد دنبال خرید داروها رفتم اما نه‌تنها کمتر نشده بود بلکه از نوبت قبلی هم حدود 80‌هزارتومان گران‌تر شده بود.» زندگی‌ات را بکن سرطان بیماری‌ای است که تنها بیمار و دکتر را درگیر نمی‌کند بلکه درمان طولانی‌مدتی است که آدم‌های زیادی درگیر می‌شوند و خودآگاه یا ناخودآگاه وارد زندگی بیمار می‌شوند. در این میان، آنچه می‌تواند کمک‌کننده باشد، ابتدا نگاه مسوولان و برنامه‌ریزان است که باید برای ثابت‌نگهداشتن یا کاهش آمار مبتلایان به سرطان هر چه‌زودتر فکری کنند و همچنین فراهم‌کردن زمینه‌هایی که شرایط درمان را راحت‌تر و آرام‌بخش کند بهترین کمک برای آنان است. مرحله بعدی، نگاهی است که مردم به این بیماری دارند و از همه مهم‌تر، نگاهی است که بیمار به خود و بیماری‌اش خواهد داشت. می‌خواهد چگونه وارد این بازی و جنگ شود؟ تسلیم می‌شود یا با آن کنار می‌آید و زندگی‌اش را می‌‌کند. سرطان مانند کودکی ناخواسته است که درون بدن شکل گرفته؛ ناچارید آن را بپذیرید، بعد کم‌کم با او کنار بیایید، گاهی به رویش بخندید، حتی با او مهربان باشید، طوری رفتار کنید تا آسیب بیشتری نبیند، از جایش جم نخورد و اجازه دهید کم‌کم با همه ذرات و سلول‌هایش از بدن خارج شود. سیما در مورد اولین جلسه شیمی‌درمانی‌اش می‌گوید: «یک فهرست بلندبالا نوشته بودم. دکتر که آمد، عینکم را به چشمم گذاشتم و شروع کردم به خواندن سوال‌ها. شاید پنج‌دقیقه‌ای می‌خواندم و دکتر هم هیچ نمی‌گفت. ایستاد و به همه آن گوش داد. تمام که شد نگاهش کردم. او هم لبخندی زد و گفت که «اینها را کنار بگذار و زندگی‌ات را بکن، راهش فقط همین است.» دیگر نمی‌دانم آن کاغذ را چه کردم اما دارم زندگی‌ام را می‌کنم.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.