به مناسبت نمایش آثار پرویز کلانتری در گالری بوم
متافیزیک خاک
علیرضا سمیعآذر
آثار پرویز کلانتری جستوجویی است برای فراخوانی یک آرمانشهر؛ یک سرزمین موعود آکنده از آرامش، تعادل و زیبایی. این مفهومی است که از سالیان دور در کارهای ایشان دیدهام و همچنان نیز ادامه دارد؛ تلاشی برای تولد دوباره یک سرزمین، یک مکان امن و آرمانی که معلوم نیست استاد نقاش آن را خواب دیده یا در رویاهایش بدان جان بخشیده است. به نظر میرسد نقاشی برای او بهانه است برای ترسیم آن سرزمین موعود که میعادگاه آرامش روح، والایی و سعادت انسانی است. مطمئن نیستم کلانتری اقلیم یا جغرافیای مشخصی را قبلا دیده و آن را بهعنوان یک سابقه ذهنی پیوسته در نقاشیهایش بازتاب میبخشد. با وجود آنکه مکانها و بناهای او ظاهرا آشنا بهنظر میرسند، اما او در اصل با آشناییزدایی از آنها، بیننده خود را به متافیزیک مکان سوق میدهد؛ ما بیشتر با شعر مکان و معماری مواجه هستیم تا واقعیت فیزیکی آن. از این منظر کارهای او در ذات خود کمتر نقاشی و بیشتر ادبیات هستند. به گمانم اینکه گاه درباره آثار او گفته میشود در پی نوستالژی بناهای سنتی یا روستایی ایران بوده و معماری کویری یا بافتهای از دسترفته ایران را بازآفرینی میکند، ارزیابی جامع و کاملی نیست.
اگرچه ممکن است بعضی نشانهها در نقاشی ایشان ما را به عناصر معمارانه بافت روستایی و کویری ایران رهنمون کند، اما در نگاه من عمق آثار پرویز کلانتری ورای این تحلیلهاست؛ حقیقت مکانها در آثار او کلیتر و ناشناختهتر از آن است که ما در پی مصادیق آن بگردیم. آثار او در لایههای عمیقتر، مبین یک جهان متافیزیکی است و نه یک نوستالژی برای جغرافیایی رو به پوسیدگی و اضمحلال. زاویه نگاه نقاش به این آرمانشهر و روایت شعرگونه وی از این فضاها با پسزمینه کویری بکر و برهوت که بیشتر به یک سطح تکرنگ آبستره مینماید، موید «متافیزیکی» بودن این سرزمین است. لحن و بیان او همیشه با نوعی «گرامیداشت» همراه است و بهراستی او فراتر از مکانها و بناها و با بیانی استعارهای حیات و زندگی را گرامی میدارد. آثار کاهگلی پرویز کلانتری که با همین ماده کار شدهاند، در طول سالیان دراز شهرت بسیاری یافته و حالا جنبه ایکونیک پیدا کردهاند. زمینه تصویری این آثار بازنمایی فضاهای معماری سنتی و بدوی است که روی زمینهای فراخ و بیپایان ظاهر میشوند. معلوم نیست توجه اصلی او به این زمین یا خاک پهناور معطوف است یا بناهایی که روی آن ساخته شده است. در
کارهای متاخر وی بناها یا معماری در حداقل خود ظاهر شده و آنچه بر پهنه تابلو سیطره دارد زمین یا خاک است؛ سطحی یکدست و بیکران بدون هرگونه نشانه جغرافیایی؛ تنها چند خط که میتواند خاطرهای از طاقیها باشد. آنچه در این محیط کمینهگرا مشاهده میکنیم، بیشتر روح معماری است تا کالبد آن. هنرمند در این آثار، به وضوح از هرگونه نوستالژی مکان و معماری فاصله گرفته و درواقع «متافیزیک مکان» جای خود را به «متافیزیک خاک» میدهد. کلانتری شاعرانه به سراغ کویر میرود تا به یک بافت اقلیمی در قلب میهن و سرشار از استعاره برای ایرانیان اشاره کند؛ کویری که از واقعیات فیزیکی فراتر رفته و شعر و خیال از آن میجوشد. این دستمایه شاعرانه، محمل اصلی بیش از نیم قرن تلاش نقاشانه اوست. وی البته اولین کسی نبود که از ماده کاهگل در نقاشیاش بهره برد، اما بیشتر از هر کسی به آن مقید ماند و حتی در دوره حاضر هم بیشتر نقاشیهایش با این بافت خلق میشود. تعریف پرویز کلانتری از نقاشی بسیار خاص و منحصربهفرد است. اگرچه در آثارش کوششی مشخص دیده میشود تا نقاشی را به سوی ساختار مدرنیستی سوق دهد، اما او کماکان بنا به تعریف خاص خودش نقاشی میکند. بهعنوان
نمونه در کارهای وی حوزه تصویری بدون ژرفا و به شکل محسوسی تخت است و از پرسپکتیو کلاسیک تا حد زیادی اجتناب میشود. برجستگیها در کار وی نه بهخاطر عمق بخشیدن به فضای تصویر، بلکه درواقع ضخامت ماده کارش است. در آثار او رنگ به مفهوم نقاشانهاش یا اصلا وجود ندارد یا اگر هست رنگ خود ماده است؛ به ندرت در برخی تصاویر رنگهایی دیده میشود، که البته خیلی اندک هستند و کاملا مبرهن است که هنرمند نهایتا مایل است کارهایش تکرنگ باشد. از این دو مهمتر بیتوجهی وی به عنصر دیگر نقاشی مدرنیستی یعنی ضربه قلمهاست؛ در آثار کلانتری اصولا ضربه قلمهای نقاشانه دیده نمیشود (البته به جز چند تابلو اخیر وی که در ادامه به آنها اشاره خواهم کرد). همین سه مولفه از رفتار آگاهانه و کاملا شخصی نقاش با رنگ، پرسپکتیو و ضربه قلم، مبین آن است که دستیابی به قواعد نقاشی مدرنیستی برای او اصل نیست؛ آنچه برای وی اصالت دارد ارایه تصویری نمادین و رویاپردازانه یا نوعی نقاشی تغزلی مختص خود اوست. اما او در عین حال به طرزی هوشمندانه از تلاش برای بازآفرینی مدرنیستی آرمانشهرهایش غافل نبوده است. چهار نمونه از بهترین کارها در این زمینه که در نمایشگاه هنرمند
در گالری بوم به نمایش درآمدهاند، به شکل آشکاری به فضاهای کوبیستی گرایش دارند. نقاش با تداخل فضاهای جلو و عقب، درون و بیرون و پیشزمینه و پسزمینه، ساختاری کوبیستی را خلق کرده تا ادراکی مدرنیستی را به آثارش علاوه کند. از منظری دیگر، کلانتری قاعده تقلیلگرایی مدرنیستی و اصول کاستن عناصر در نقاشی را پیوسته رعایت میکند و در برخی آثارش به شکلی افراطی به کمینهگرایی پایبند است، به طوری که غالب بومهایش در مجموعه «خط و ربط» کیفیتی مینیمالیستی دارند؛ از جمله آنجا که یک خط روی زمینه وسیع کاهگلی بازگوکننده یک بنا یا بافتی معمارانه میشود. اما همچنان مدرنیستی نقاشی کردن هدف نهایی وی نیست؛ او همواره در پی خلق سرزمینی است که در آرامش و تعادل با آدمی همراه و بسترساز شود؛ منشأ این آرمانگرایی را باید در شخصیت خود هنرمند جستوجو کرد. به جهت همین خویشاوندی پیام و پیامدهنده است که آثار او بر دل نشسته و از سوی مخاطبانش همیشه با استقبال قابل توجهی روبهرو بوده است. هفت تابلوی آبی وی که برای نخستین بار در گالری بوم به نمایش درآمدهاند، با آنچه در شش دهه تلاش نقاشانه وی دیده شدهاند، بسیار متفاوت به نظر میرسند. همیشه
نقاشیهای او را آکنده از عشق به زندگی و شور هستی دیدهایم. نگاه همواره مثبت هنرمند به زیستن و ایمان وافر به حیات، کارهای وی را از هرگونه لغزیدن به ورطه تراژدی، که جزو تمایلات رایج در میان مدرنیستهاست، دور کرده است. هرگز در نقاشی او جلوهای تیرهبخت از غم غربت دیده نشده است. تا اینکه در این نمایشگاه آثار موسوم به «شبانهها» از یک تحول عمده خبر میدهند؛ کارهایی بر بستر رنگ آبی که احساسی آکنده از پریشانی را بازتاب داده و از یک بحران درونی و یک آشفتگی در استاد نقاش حکایت دارند؛ تا آن حد که پیراهن نقاش در فضایی تاریک، غوطهور در بیم موج، رو به سقوط دارد. البته این بحران هنوز آنقدر عمیق نیست که آن را یک تراژدی ارزیابی کنیم، اما همین میزان پریشان احوالی هم در آثار پرویز کلانتری غریب است. به ویژه آنکه ضربه قلمهای بسیار قدرتمند و خشن اکسپرسیونیستی برای نخستین بار در این هفت تابلو دیده میشود؛ ضربه قلمهایی که به صراحت از تشویق و اضطراب میگویند. در تفسیر نشانهشناختی رنگ آبی، تاریکی شب و بیم و ترس مستتر در آن میتوان به بیانی سمبولیک که پیشتر هرگز در آثار وی راه نداشت، اشاره کرده و به ریشههای این تحول در کار
هنرمند اندیشید؛ تحولی که با نوشته شعر نیما؛ «به کجای این شب تیره بیاویزم قبای ژنده خود را» در این آثار بیشتر عیان میشود. اکنون متافیزیک خاک و تجلی مکان در ذهن انسان به حاشیه رفته و خودبیانگری احوالات هنرمند جایگزین آن شده است؛ حس موهومی از یک سرگشتگی که شاید دورهای گذرا در آثار پرویز کلانتری باشد و شاید هم شکواییهای که از پی سالیان سکوت حالا بر بوم او نقش بسته است. در این آثار تمایل آشکاری به استفاده از عناصر غیرتصویری، همانند نوشتارهای کنایهای یا اشیایی چون پیراهن، مشاهده میشود که البته از علاقهمندی هنرمند به معاصرترکردن کارهایش حکایت دارند. میل به شاعرانگی در این آثار، با عناصری که متعلق به جهان نقاشی نیستند پیوند خورده تا تاثیرگذاری بر مخاطب با به اندیشهدرآوردن او همراه شود. اکثریت نقاشان نسل اول مدرنیست ایرانی اصرار داشتند قواعد هنر مدرن را با عناصر ایرانی در کارهایشان تلفیق کنند، با این هدف که نوعی مدرنیسم ایرانی را خلق کنند؛ ترکیبی از ساختار تصویری نقاشی مدرن با نقشمایههایی که در هنر سنتی، نشانههای مذهبی یا فولکلور ایران رواج دارند. بارزترین جلوه این تلاش، آثار هنرمندانی است که بعدها ذیل
عنوان مکتب سقاخانه شهرت یافتند. پرویز کلانتری اگرچه در زمره جدیترین بازیگران این مکتب نبود، ولی کارهایی در همراهی با این ایده خلق کرد که نمونههایی از آن در همین نمایشگاه گالری بوم به نمایش درآمده است. البته کلانتری که همیشه کوشیده نقاشی را به سبک و سیاق خاص خودش دنبال کند، خیلی زود از این دوره و علایق سنتگرایانه آن عبور کرد، اما چون روح این مکتب را با کار خویش همسو میپنداشت، گهگاه برخی از آن نشانهها را در آثارش به کار گرفته است. ابعاد قابلتوجه اثر، یکی از ویژگیهای تعیینکننده در مفهوم هنری آثار کلانتری است و به همین سبب او آگاهانه اغلب آثارش را در بومهای بزرگ و سطوح وسیع خلق میکند. به نظر میرسد که او از این رهگذر دو هدف عمده را مورد توجه قرار میدهد: نخست اینکه ایده نقاشی وی مبتنی بر سطح است که در زبانی تصویری به خاک یا کویر اشاره دارد. اگر نقاشی او انتزاعی باشد، یک مستطیل بزرگ با بافت کاهگلی را میبینیم و اگر نقاشی فیگوراتیو باشد با زمینی فراخ و بدون مرز مواجهیم و طبیعی است در هر دو حالت بومهای بزرگ پاسخ بهتری به نقاشی او میدهند. این همان روندی است که نقاشان اکسپرسیونیسم انتزاعی در پیش
گرفتند تا تاثیرگذاری کارشان را به حداکثر برسانند و در نتیجه بومهایشان بهطور اجتنابناپذیری وسیع شد. اما هدف دوم به دغدغه شخصی نقاش بازمیگردد؛ او همیشه مصمم بوده مخاطب خویش را به آرمانشهر خود دعوت کند؛ بوم بزرگ این فرصت را برای بیننده مهیا میکند تا به شکلی خود را درون این گستره عظیم احساس کند. کارهای کلانتری به شکل عمیقی سرشار از امید و عشق هستند، عشق به زندگی، به خاک، به بدویت بکر و بیآلایش و به وطن. آثار او درصدد تاثیرگذاری روانی حاد و القای یأس و بدبینی نیستند؛ بهدور از هرگونه خشونت و تحمیل نظر و آکنده از ستایش سادگی. بهخاطر همین کیفیات بهراحتی روی دیوارهای محل زندگی ما مینشینند و بر شوق زیستن و همبستگی با زمین میافزایند. او زندگی را ساده میگیرد و همینطور نقاشی را و هروقت به سمت پیچیدگی رفته از اصل خویش دور شده و البته خیلی زود دوباره به ستایش سادگی و شعر خاک و خاکیزیستن بازگشته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.