|

به دکترهای تهران اعتماد کنید

فرنگیس بیات

هفته‌نامه‌های جهان در آخر این هفته، پرونده هسته‌ای ایران را همچنان در میان یادداشت‌های تحلیلی و مصاحبه‌های خود دنبال می‌کنند. گذشته از اینکه خبر درگذشت «نلسون ماندلا» مجددا نگاه نویسندگان را به «سیاست‌های صلح» معطوف کرده است، توافقنامه ژنو برای حل پرونده هسته‌ای ایران هم بیشتر با مضمون «حل‌مساله» تحلیل می‌شود. «آتلانتیک» کابینه روحانی را «تکنوکرات‌ترین» کابینه دنیا می‌خواند و با برجسته‌کردن تحصیلات عالی اعضای آن، خواهان دادن شانس دوباره‌ای به «دکترهای‌تهران» است. «ویک» توافقنامه ایده‌آل را از نگاه آمریکا بررسی می‌کند و «اکسپرس» هفته‌نامه فرانسوی در مصاحبه‌ای با «فرانسوا نیکولو» با تاکید بر بازی «برد- برد» می‌نویسد: «با توافق ژنو همه سرها بالاست.» تحصیلکرده‌تر از کابینه اوباما به اندازه‌ای که حسن روحانی در کابینه‌اش تحصیلکرده‌های فارغ‌التحصیل مقطع دکترا از دانشگاه‌های آمریکایی را دارد، باراک اوباما ندارد. محمد نهاوندیان و محمدجواد ظریف، دارای دکترا از دانشگاه‌های آمریکایی «جرج واشنگتن» و «دنور» هستند. «علی‌اکبر صالحی» نیز دارای دکترای مهندسی اتمی از «ام.‌ای.‌تی» است. «محمد واعظی» وزیر ارتباطات نیز پس از ثبت‌نام در دانشگاه «لوییزیانا» نهایتا دکترای روابط بین‌الملل خود را از دانشگاه ورشو دریافت کرد. وزیر ارتباطات فارغ‌التحصیل مقطع دکترای دانشگاه لندن و شخص رییس‌جمهوری فارغ‌التحصیل دکترای حقوق از دانشگاه گلاسکو است. به کلام دیگر کابینه جدیدی که در تهران هدایت سیاست ایران را به دست دارد یکی از فن‌سالارترین کابینه‌های جهان است. این چه اهمیتی دارد؟ شاید در یک نگاه سطحی خیلی اهمیتی نداشته باشد. سیاست خارجی ایران نیز همانند دیگر کشورها نتیجه تعاملات پیچیده چندین بازیگر، با پیشینه‌ها و قدرت متفاوت، منافع و ایدئولوژی‌های مختلف است. باید پرسید این روزها سیاست خارجی ایران را ایدئولوژی‌سالاران هدایت می‌کنند یا تکنوکرات‌ها؟ ژنرال‌ها یا دیپلمات‌ها؟ اینها پرسش‌های اساسی هستند که نقش مهمی در توضیح انگیزه اصلی امضای قرارداد ژنو از سوی ایران دارد. آیا ایران می‌خواهد با این قرارداد زمان بخرد؟ و از شر تحریم‌های اقتصادی خلاص شود؟ یا پس از گذشت چندین دهه، این تغییری واقعا استراتژیک در سیاست خارجی ایران است؟ پاسخ قطعی دادن به چنین پرسش‌هایی بسیار زود است. احتمال اینکه توافق ژنو، به واسطه تندروهای دو طرف از مسیر خود خارج شود بالاست و برای آن تنها شش‌ماه زمان وجود دارد. این احتمال که تیم روحانی بتواند در مقابل تندروی‌ها مقاومت کند، ساده‌لوحانه است. اصلاح‌طلبان در ایران هم نگرانی‌های دیگری دارند. اینکه آیا اوباما و متحدان بین‌المللی‌اش قادر به محدودکردن موضع‌گیری‌های جنگ‌طلبانه تندروها در خاورمیانه خواهند بود؟ تداوم استراتژی تهدید نظامی و تحریم، نه مطلوب است و نه پایدار. این رویکردی خطرناک است؛ بنابراین بهتر است به «دکترهای تهران» شانس تغییر سیاست‌های خطرناک و ویران‌کننده را بدهیم و دست آنها را در بازتعریف سیاست در خاورمیانه باز بگذاریم. آنها شایسته این فرصت هستند. برای‌شان آرزوی موفقیت کنیم. توافقنامه موفق برای اوباما چه شکلی است؟ پس از انتخاب اوباما به‌عنوان رییس‌جمهوری آمریکا او همواره حل مساله هسته‌ای ایران را با اولویتی خاص دنبال کرده است، این مساله اما برای تبدیل‌شدن به یک دستاورد ملموس در مجموعه میراث سیاست خارجی اوباما هنوز راه درازی پیش‌رو دارد. اما واقعا این موفقیت چیست؟ و یک توافق بلندمدت با ایران چه مدل توافقنامه‌ای است؟ با این حال اوباما شخصا این توافق را «تنها گام اول تا راه‌حل جامع» نهایی توصیف کرده است. هدف نهایی دولت اوباما بازداشتن ایران از دستیابی به توانایی ساخت بمب اتم بود. اما در مسیر رسیدن به چنین خواستی هنوز عدم توافق‌هایی وجود دارد، اینکه جامعه بین‌المللی باید ایران را برای کنارگذاشتن توانمندی غنی‌سازی‌اش تحت فشار بگذارد یا خیر؟ درخواستی که بعضی اعضای کنگره مشابه آن را در مورد اسراییل هم مطرح کرده‌اند. اینکه آیا ایران«حق» غنی‌سازی صلح‌آمیز دارد یا خیر؟ نکته بن‌بست‌ساز در همه مذاکرات گذشته بوده است. ایران موکدا بر محق‌بودنش برای غنی‌سازی اورانیوم برای اهداف صلح‌آمیز همانند سایر ملل تاکید کرده است. اتفاقا این استدلال با امضای توافق «ژنو»، جانی تازه گرفته است. ظاهرا آمریکا نشان داده است که «موافق است تا با این موضوع موافقت نکند». توافقنامه موقت به طور خاص خاطرنشان کرده است که راه‌حل جامع شامل «برنامه غنی‌سازی مشخص دوجانبه با محدودیت‌های عملی و اقدامات شفافیت‌سازی است که ماهیت صلح‌آمیز برنامه هسته‌ای ایران را مشخص کند.» برای اینکه توافقنامه واقعا موفقیت‌آمیز باشد، ایران دسترسی بازرس‌های بین‌المللی برای بازدید از فعالیت‌های هسته‌ای‌اش را هموارتر می‌کند و در تمام زمینه‌ها درخصوص فعالیت‌های اتمی در بخش‌های مختلف سازمانی روشن عمل می‌کند. البته نباید انتظار داشته باشیم که ایران هم کل خاطرات پیشرفت به‌دست‌آمده تا این مرحله را به فراموشی بسپارد. خاطرات نهادین ایران از این میزان پیشرفت می‌تواند هر زمانی که ایران تصمیم به انکار قرارداد درازمدت بگیرد به کارش بیاید. به این معنا که جهان باید آنچه ایران می‌داند را بداند. اما اگر 1+5 بتواند به اهداف فوق دست پیدا کند، نشانه‌ای قوی است از اینکه توافق در ایران به موفقیت نشسته است. با توافقنامه ژنو سر همه بالاست در مورد توافق ژنو سفیر سابق فرانسه در تهران «فرانسوا نیکولو» معتقد است که این توافقنامه خوب، محکم و متوازن است که جزییات امر را هم مد نظر دارد. هر دو طرف راضی هستند و در عین حال پاندول را هم متوقف کرده است: توقف توانمندی ایران برای پیشرفت به سمت بمب. مذاکره‌کنندگان در این مسیر به توافق رسیدند که ایران غنی‌سازی پنج‌درصد را ادامه دهد و فعالیت رآکتور آب‌سنگین اراک را محدود کند. به باور«نیکولو» محرز است که اعتماد می‌تواند نتیجه یک توافق خوب باشد و نه پیش‌شرط آن: می‌توان امیدوار بود که با اجرای درست آن نگرانی‌ها کاهش پیدا کند و همه سوءتفاهم‌ها از بین برود. ویژگی دیگر این توافقنامه این است که تخفیف واقعی در سطح تحریم‌ها به وجود خواهد آمد و به نصف می‌رسد و نهایتا برچیده خواهد شد. برداشته‌شدن تحریم‌های مربوط به صنعت اتومبیل‌سازی برای صنایع فرانسه (رنو و پژو) که در ایران پررونق بود، بسیار مهم خواهد بود. «نیکولو» در تفسیر توافقنامه ژنو، با تاکید بر صراحت برخورداری ایران از همه حقوق و مسوولیت‌های ناظر بر معاهده «ان‌پی‌تی» معتقد است که متن توافقنامه به نوعی تلویحا این فرصت را به رسمیت شناخته است. درعین‌حال ایرانی‌ها از اینکه می‌توانند بگویند این حق را به دست آورده‌اند هم راضی هستند. فرمول توافقنامه با مهارت خاصی چیده شده است و این باعث می‌شود که همه سر خود را از امضای چنین توافقنامه‌ای بالا بگیرند. تمدید توافقنامه پیش‌بینی‌شده است. ایرانی‌ها پیشنهاد تمدید شش تا یک‌سال را نیز مطرح کرده‌اند. برخلاف آنچه اغلب می‌گوییم، در مقابل کنگره اوباما قدرت مانور زیادی دارد و می‌تواند مصوبات کنگره را مشمول معافیت قرار دهد. می‌توان متصور بود که با اجرای دقیق این توافقنامه موقت، محدودیت‌ها کاهش پیدا خواهد کرد. ایرانی‌ها برای اجرای این توافقنامه علاقه‌مندی کامل دارند و اگر چنین اتفاقی نیفتد مطمئنا همه فرصت‌ها برای رسیدن به توافق قطعی از بین خواهد رفت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.