|

چگونه پرده خواهم خواند

امیرحسین خورشیدفر

«پرده‌خوانی» که معرف حضور هست، یک سنت نمایشی است اما وابسته به نقاشی. پرده‌خوان با یک چوبدست می‌ایستد مقابل پرده‌ای که صحنه‌ای از یک قصه مذهبی یا حماسی برآن نقاشی شده و با شور و حال برای خیل مشتاقان قصه تعریف می‌کند. روحیه آب و تاب دادن مختص نقال نیست و قبل‌تر نقاش هم در پروراندن ملاتش کم نگذاشته، هرگوشه پرده را که نگاه کنی اتفاقی در حال وقوع است، اسبی رو دوپا ایستاده و طره گیسوی سوارش افشان شده، اشقیای بدترکیب و شیطان تک تک یا به صف شده‌اند و خبث طینت از ریخت و قیافه‌شان می‌بارد، گل پرده هم جوانی است برومند و پاک سرشت، زخم‌خورده، خون‌چکان، خوشگل و خوش‌قواره با چشم‌های درشت بادامی و ابروهای هشتی که وسط معرکه پرآشوب یا در آغوش جهان پهلوان نادم پا به سن گذاشته است یا در جمع سوگواران زاری‌کن و هلهله‌کش. این سنت نمایشی و آن سبک نقاشی امروز احتمالا منسوخ شده یا آنکه اجرا و نمایشش محدود شده به جشنواره‌ها و موزه‌ها، آن هم نه شاه‌نشین‌شان، آن دورو بر اگر محوطه‌ای باشد، بین دو برنامه پرطرفدار وقتی، چیزی...، اما وضعیت یا میزانسن پرده‌خوانی در گذر ایام دوام آورده و تنش را خمانده، باریک کرده، گوله شده، زرنگی کرده، جلو زده، ادا درآورده، خودش را جای این و آن جا زده، اشک در آورده به وقتش، خندانده به موقع تا رسیده به روزگار ما. از حیث اطوار و فیگور در مدرسه‌های هنری پیش می‌آید که استاد در مقابل تصویر پروجکت شده یک تابلوی معروف بایستد و با چوبدستی نازک‌تر و ظریف‌تر و اخیرا کاراتر اثر را برای هنرجویان تشریح کند. چنانکه یک استاد مهندسی یا معلم پزشکی ممکن است بایستد برابر تصویر یک قطعه یا عضوی از بدن که بزرگ‌نمایی شده و در اشاره به تصویر چیزهایی بگوید. صحنه معروفی هم در فیلم‌های جنگی مکرر دیده‌ایم، اتاق جنگ، حلقه فرماندهان و جنگ‌سالاران (حواسم هست به تکرار کلمه جنگ)، یک نفر که روی نقشه نقطه ضعف دشمن، آن گذرگاه خطرناک، باریکه و تنگه‌ای را نشان می‌دهد که اهمیت سوق‌الجیشی دارد، و در فیلم‌های پلیسی، در اتاق‌هایی تاریک‌تر از قبلی‌ها ماموران چهره تبهکاران را یک به یک در ابعاد بزرگ، آن طور که شایسته شیاطین است نظاره می‌کنند و البته خطابه فرمانده که سوابق و اسرار را می‌داند شنیده می‌شود. این‌جوری است که پرده‌خوانی به هزار مکر و حیله مستدام مانده. صرف‌نظر از پرده‌خوانی سنتی ما سخت عادت داریم یک چیز را ببینیم و حرف‌هایی درباره‌اش بشنویم. چنانکه بنیاد متعارف‌ترین شکل فیلم‌های مستند یا گزارش‌های خبری نیز برگونه‌ای از پرده‌خوانی استوار است. ذایقه امروزیان اما انطباق تصویر و سخن را زشت و کج‌سلیقه می‌داند. مثلا به شوخی گفته می‌شود فلانی از کباب‌شدن دل می‌گفت و تصویر هم منقل و سیخ و کباب بود. چنانکه برخی هنرمندان پیشرو مسیر معکوس را پیموده‌اند. این همه را گفتم فقط به این خاطر که بگویم منظور من از پرده‌خوانی اصولا استعاره‌ای از این کار است. فرض کنیم من که عموما به‌عنوان داستان‌نویس یا منتقد داستان شناخته شده‌ام اینجا درباره نقاشی بنویسم. اصرار داشته باشم که از اسلوب نقدهای هنری رایج که نتیجه گفت‌وگوی اقلیتی و درون گروهی جامعه تجسمی است پرهیز کنم. تا آنجا که دیده‌ام عناصر روایی و بهانه برای داستان‌سرایی در آثار نقاشان، عکاسان و... و هنرمندان تجسمی امروز ایران یا بسیاری از آنها اصلا کم نیست. این کار هم بی‌مناسبت نیست، می‌توان آن را در شمول تفسیر اثر آورد. پس قرار شد من هرهفته به گالری‌های تهران سربزنم و درباره یک نمایشگاه آن که به زعم من بیشتر برای این کار جان می‌دهد، بنویسم. اتفاقا این کار را پیش‌پیش شروع کردم. نمایشگاه نقاشی‌های ایمان افسریان به نام «بربساطی که بساطی نیست»، اگر این مقدمه به روده درازی نمی‌انجامید، سخت با فلسفه کار من همخوانی داشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.