|

چند کلمه پیرامون فعالیت‌های فرهنگی پروفسور «فضل‌الله رضا»

از تو آموختم که چون باشم...

محمدرضا تقی‌دخت . مدیر روابط‌عمومی دانشکده فنی دانشگاه تهران

«پروفسور رضا، اگرچه سرنوشت او را به جانب علم خاص راند، همواره مانند آفتابگردان، رویش به جانب ادب و فرهنگ ایران است.» این جمله، عبارتی است بسیار گویا در وصف پروفسور «فضل‌الله رضا»، از بیان یکی از استادان بزرگ زبان پارسی، دکتر «محمدعلی اسلامی‌ندوشن». من در این یادداشت کوتاه، بر آن نیستم تا مانند بسیاری از سخنگویان و نویسندگان، پروفسور «رضا» را در شعر و ادب و فرهنگ، بر فلان کرسی بنشانم یا درست و نادرست، بدیل فلان استاد در شاهنامه‌پژوهی و حافظ‌دانی و کار فرهنگی بدانم. این قیاس‌ها، مهمل و بی‌ثمر است. نکته‌ای که به‌واسطه ارتباطم با هر دو حوزه «مهندسی» و «ادبیات و فرهنگ» در پی بازگفت آنم، در حقیقت تاباندن نوری است بر زاویه‌ای دیگر از منشور شخصیتی یکی از مشاهیر دانشمندان و اهل علم و فرهنگ روزگار ما، که توفیق یار شده است تا روزهای میانسالی ما، چندروزی به دیدار و مصاحبت او بگذرد. «فضل‌الله رضا»، یک دانشمند است؛ دانشمند در مفهوم دقیق فلسفی آن، یعنی کسی که سروکارش با دانش (science) است و این بخش از دانش، به علومی جز علوم مفهومی و انسانی و ادبیات اطلاق می‌شود؛ خواه این دانش، علم محصل تجربی باشد و خواه دانش انتزاعی ریاضی. بنابر ادله و شواهدی که امروز می‌توان در تاریخ علم دید، آن‌هم در ترازهای علم جهانی که پروفسور «رضا» آنها را به‌قدر کفایت دیده و درنوردیده است، دانشمند به‌معنای خاص کلمه را، چندان گذاری به سایر علوم و عوالم غیر از حرفه و کار خود نیست، اگر هم باشد، حداکثر چیزی است در حد مرور آثار، آن هم برای تسلی‌خاطر خود از خستگی و تفرج روح و ذهن برای آماده‌شدن و دوباره به سراغ علم خود رفتن. کمتر کسی است که در حوزه علم، آن‌هم با معیارهای سختگیرانه جهانی، بتواند قله‌ها را یکی‌یکی درنوردد، به تئوری و نظر خاص خود برسد، نام و نشانی فراهم کند (آن هم در مقیاس جهانی) و از آن دل‌کندن بتواند. پروفسور «رضا»، یک دانشمند برجسته در مقیاس علم جهانی است، آن هم به معنایی که گفته شد، صاحب نام و صاحب نظریه و کتاب و نکته و کرسی و درس و دانشجو و کار و... اما او این‌همه کوشایی و کاوندگی و جست‌وجوگری را (که در روحیه ریاضی او خفته و نهفته است)، با خود به عالمی دیگر آورده و با این توشه، به بازخوانی فرهنگ ایران و مواریث زبان پارسی پرداخته است. این درست همان نکته گفتنی در مورد پروفسور «رضا»ست که در کمتر دانشمندی به‌معنای خاص آن، قابل یافتن است. هستند دانشمندانی که حافظ هم می‌خوانند و مولوی را هم می‌شناسند و احیانا چند بیت مشهور از آنها را هم برای خواندن در جمع‌های خانوادگی و صنفی در حافظه دارند، اما کسی که با کاوندگی و جست‌وجوگری یک مهندس و با ذهنی ریاضی به سراغ مواریث فرهنگ و زبان فارسی می‌رود، تحقیق می‌کند، مقاله می‌نویسد و حوزه علم را به‌نفع حوزه فرهنگ و ادب و عرفان وامی‌نهد، کمتر دیده شده است و می‌شود. به بیان خود ایشان، «50سال یا بیشتر، کار مستمر فرهنگی». این از یک دانشمند (یا به‌اصطلاح غربی‌اش scientist) چیزی نیست که به‌سادگی قابل یافتن باشد و این وجه امتیازی بزرگ برای پروفسور «رضا»ست. با این مقدمه، به گمانم اکنون وقت داوری ناخواسته‌ای درباره پروفسور «رضا» فرارسیده است. آیا پروفسور «فضل‌الله رضا» اگر در علم مداومت می‌کرد و آن را به‌نفع فرهنگ، زبان و میراث‌فرهنگی وا نمی‌نهاد، امروز جایگاه شایسته‌تری نداشت؟ آیا پروفسور «رضا»، که در میانسالی در حرفه علمی خود به جایگاهی در تراز جهانی دست یافته بود، نمی‌توانست در آن جایگاه با تمرکز صرف بر علم مهندسی، قله‌های رفیع‌تری را درنوردد؟ آیا با وجود استادان بنام ادب و فرهنگ پارسی، ضرورتی برای دکتر «رضا» وجود داشت که جانب علم را وانهد و به حوزه فرهنگ پا بگذارد؟! شاید اگر در نوشته‌ها و گفته‌های دکتر «رضا»، جست‌وجویی از سر دقت صورت گیرد، آشکار می‌شود که هیچ‌چیز بیشتر از نوعی دلواپسی، ضرورت پاسداری و حفاظت از میراث‌فرهنگی و هویت ایرانی و پاسداشت و تعظیم و تکریم فرهنگ و هویت ملی، در لفظ و مضمون تکرار نشده است. در این‌همه تکرار و تواتر، البته درسی خواندنی هست که باید آن را بارها خواند و خواند. در فرضی کاملا معقول و منطقی، پروفسور «رضا» می‌توانست به حرفه علمی ریاضی و مهندسی خود بپردازد. اما آیا این برای روح جوینده‌ شناسنامه‌دار و هویت‌دار ایرانی او قابل‌قبول بود؟! من به صراحت می‌گویم نه! و بر این صراحت، شاهد می‌آورم این موضوع را که هویت، فرهنگ و ملیت، آن اندازه برای پروفسور «رضا» اهمیت داشته است که با وجود ناموری و شهرت کم‌نظیر علمی در سطح جهان، و بالطبع فراهم‌بودن بیشترین فرصت‌ها، هرگز تابعیت ایرانی خود را واننهاده است و هنوز با قامت استوار، در آستانه یکصد‌سالگی مفتخر است که اگرچه بسیاری فرصت‌های رفاهی، علمی و دیوانی را از دست داده، اما هنوز تابعیت ایرانی دارد و یک ایرانی است. هویت ایرانی و ملی و آنچه پروفسور «رضا» در آن روح خود را سیراب می‌بیند، البته که علم نیست. پروفسور «رضا» به‌خوبی واقف است و تاکید دارد که هسته اصلی هویت ملی ما، فرهنگ، میراث ادبی و عرفانی و تاریخ شکوهمند زبان و ادب پارسی است و هرکس در هر رتبه و مرتبه علمی، ناگزیر باید از این آبشخور سیراب شود تا روح و هویت او شکل گیرد. به همین قیاس، پاسداشت و پاسداری و کوشندگی و کاوندگی و حفظ و حراست از این تاریخ و فرهنگ و زبان، بیش از رسالت تولید علم تجربی و ریاضی برعهده ماست. علم در مقیاس جهانی، به خودی خود پیش می‌رود، اما میراث‌داری فرهنگ و زبان پارسی، میراث‌بانانی اهل و خودی می‌خواهد که از قنات‌های خنک یزد و کاشان آب نوشیده باشند و از کودکی بر طاقچه خانه‌های پدری‌شان، شاهنامه و حافظ دیده و با آن زیسته باشند. بازخوانی و پژوهشگری فرهنگ ایرانی، فقط از جان ایرانی برمی‌آید و این، طرفه رسالتی است که پروفسور «رضا»، این دانشمند جهانی ما، وظیفه خود می‌داند که آن را در کنار علم پی بگیرد و حتی به آن، بیشتر از علم و عوالم زودگذر و پرشتاب آن بپردازد. پیرمرد در آستانه یکصدسالگی، هرگاه سخن می‌گوید، چاشنی کلامش در هر چند جمله، یک یا چند بیت از اشعار سنجیده‌ پارسی است. این چاشنی‌زدن، به خلاف بسیاری از اهل سیاست و علم، آنگونه که گفتم، پز روشنفکری یا تصنع و تدلیس نیست، سخن عاشقانه‌ای از اعماق جان است که بر جان‌ها هم می‌نشیند و این، سخت غبطه‌برانگیز است. درست در همین احوال است که من با تاسف تمام، به یاد دانشمندان و دانشجویان جوانی می‌افتم که پس از چند سال اقامت در غرب، با افتخار تظاهر می‌کنند که زبان فارسی کم‌کم دارد فراموششان می‌شود! این، دو سوی یک بُردار است، هویت‌داشتن و بی‌هویتی، آن‌هم در حد اعلای درجه در هر دو مورد. شاید اگر پروفسور «رضا» هیچ‌گاه به سراغ ریاضیات و مهندسی نرفته بود و صرفا به ادبیات و فرهنگ پرداخته بود، امروز نامی بود در کنار نام‌های بزرگی چون «محمد معین» یا «فروزانفر» یا «بهار» یا...، اما به گمانم کار او، توجه و تفطن بیشتری به ما می‌دهد که به فرهنگ و هویت فرهنگی، ملی و زبانی خود اقبال بیشتری داشته باشیم و بدانیم فارغ از هر چیز، پای و پویه در فرهنگ و هویت ملی است که ما را به مقصد می‌رساند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.