|

لزوم آشنایی با جهان‌شناسی از دیدگاه پروفسور «فضل‌الله رضا»

حدیث نامکرر علم و فرهنگ ایرانیان

حدیث نامکرر علم و فرهنگ ایرانیان
به نام خداوند جان‌آفرین / حکیم سخن در زبان‌آفرین این بیت از سعدی است که به اقتفای شاهنامه فردوسی سروده است، ولی من این بیت از فردوسی را هم اضافه می‌کنم که می‌گوید: خرد داد و گردان سپهر آفرید / درشتی و تندی و مهر آفرید من نهایت خوشحالی و سعادت و افتخار را دارم که امشب مرا قرین عنایات و الطاف بزرگوارانه ایرانی خود فرمودید و حق این است که از بسیاری از بزرگان تشکر کنم، ولیکن دیروقت است و حافظه من هم یاری نمی‌کند. بنابراین اجازه بفرمایید که به‌طور کلی عرض کنم از برگزارکنندگان این مجلس باشکوه و از بزرگان و دانشمندان و استادانی که تشریف آوردند و از جوانان دانشجو یا دانش‌آموخته که مجلس را منور کرده‌اند، سپاسگزارم. بنده می‌خواهم مثل سخنگویانی که صحبت کردند و نیز مثل مجری برنامه، یادداشت‌هایم را دور بیندازم و خودمانی با شما درددل کنم، چون این یادداشت‌ها را خوانده‌ام و مهم نیستند. به قول سعدی: آنها که خوانده‌ام همه از یاد من برفت / الا حدیث دوست که تکرار می‌کنم امشب سعی می‌کنم حدیث دوستی و محبت و بزرگی ایرانیان و شما بزرگواران را به شکلی خدمت‌تان عرض کنم. نخست تشکر می‌کنم از دانشمندان، فرهیختگان، دولتمردان و بزرگانی که تشریف داشتند. این بزرگان، طی این یکی، دودهه اخیر ایران را آبادان‌تر کردند و باز با کمال فروتنی، به چهار‌میلیون یا بیشتر جوان دانشجوی ایرانی درود فراوان می‌فرستم که در دانشگاه‌ها و حوزه‌ها و موسسات آموزش معرفت، برنامه فردای درخشان‌تری را برای این مملکت باستانی برنامه‌ریزی می‌کنند که انشاءالله وضع عزیزان ما که 70و چند‌میلیون‌نفر مردم ایرانند، از نظر روحانی، معنوی و مادی روزبه‌روز بهتر شود. این که زحمت کشیدید و برنامه ریختید و این مراسم را برگزار و مرا مفتخر کردید، بسیار سپاسگزارم اما برای من گواراتر خواهد بود اگر بزرگی شما را به‌عنوان یکی از نمایندگان اهل دانش ایران و یکی از همکاران دانشی شما بپذیرم و همه این بزرگواری‌ها را صرفا به حساب خود نیاورم. بزرگان از من تعریف بسیار فرمودند، که نهایت بزرگی خودشان است. بنده هیچ‌وقت جسارت نداشتم و ندارم که از خودم در مقابل چنین جمع دانشمندی صحبت کنم. به قول حافظ: در محفلی که خورشید اندر شمار ذره است / خود را بزرگ‌دیدن، شرط ادب نباشد به هر حال استادان بزرگی اینجا هستند و بودند، از جمله رییس دانشگاه تهران، رییس دانشکده فنی، وزیر علوم و دیگران و من از همه میهمانان و مسوولان و استادان تشکر می‌کنم. همان‌طور که بیان فرمودند من در سال 1313 بعد از کنکور (که شاید هنوز هم برقرار باشد)، وارد دانشکده فنی شدم. روی سخنم در این قسمت با جوانان دانشجو و دانش‌آموخته است. ما در زمان دانشجویی‌مان در دانشکده فنی دانشگاه تهران، آزمایشگاه و کتابخانه نداشتیم. معلمانی که ما داشتیم، شاید مثل معلمان امروز دانشگاه، زیاد ورزیده و جهان‌دیده و فرهیخته نبودند، بلکه جوانانی بودند که در دوره رضاشاه (در آن 10سالی که به خارج رفته بودند)، زبان فرانسه یا آلمانی یاد گرفته بودند و درس‌هایی هم خوانده بودند. وقتی من امروز وضعیت آن روزگار دانشگاه تهران را مرور می‌کنم، می‌بینم دانشگاه بسیار فقیر بود. اما ما دانشجویانی که در دانشگاه تحصیل می‌کردیم، شکیبا بودیم و کشورمان را با آنچه که میسر بود، ساختیم؛ با بهره‌گیری از دانش و تجربه معلمانی که فقط چند سال از ما بزرگ‌تر بودند. در آن زمان هنوز راه آمریکا باز نشده بود و ما با همان‌ امکانات کار کردیم و ساختیم. کتابخانه‌ دانشگاه تهران در آن زمان شاید هزارجلد کتاب داشت که تعداد کمی از اینها، فرانسه یا انگلیسی بود. اما اکنون کتابخانه هر دبیرستانی، قاعدتا به این وسعت‌ است و این تعداد کتاب دارد. اما ما با همان‌ها ساختیم و اکنون که به گذشته نگاه می‌کنم، می‌بینم این پایمردی و استقامت، قابل تحسین است. دانشگاه تهران در این 80سال بسیار ترقی کرد. یک قسمت از این ترقی، مرهون جهان پیشرفته دانش و فناوری است، ولی از آن فراتر، سهم کسانی است که از دانشگاه بیرون رفتند و در میان آنها، کسانی بودند که کارهای بسیار مفید و بزرگی را برای آبادانی کشور انجام دادند و ایران ما را آبادتر کردند، صنایع را شروع کردند و... . در این 80سال قدم‌های بسیار بزرگی در دانشگاه تهران برداشته شده و دانشگاه‌های دیگر نیز هرکدام به‌نسبت پیشرفت کرده‌اند. نکته دیگر آن است که جوان‌ها نباید اینقدر دلتنگ باشند؛ البته باید پذیرفت ناشکیبابودن، تا اندازه‌ای از ویژگی‌های جوان‌هاست، ولیکن در کنار هم باید دانست که شکیبایی جایی و اشراف به فرهنگ هم جایگاهی دارد. بنده وقتی به کشورم برگشتم این افتخار را پیدار کردم که در دانشگاه، خدمتگزار مملکتم باشم. یکی از کارهایی که کردم این بود که درس‌ها را واحدی کردم. حسن این کار آن بود که اگر یکی مثلا طب می‌خواند، اما مثلا در درس تاریخ رد شد، بتواند درس طبش را پیگیری کند نه اینکه کلا مردود شود. مجری محترم شعری خواند: تا من از زلف پریشانت پریشان روزگارم / چون پریشان زلف تو جانا پریشان است کارم این موضوع درباره من (به‌عنوان یک اهل تحقیق) نیز مصداق دارد. البته ببخشید که من خودم را برای چندثانیه‌ای در زمره اهل تفکر و تحقیق می‌گذارم. اهل تحقیق پریشان‌کارند. آن جوانی که در بسیاری از درس‌هایش نمره می‌گیرد، دانشجوی خوبی است، او باید وزیر، وکیل، رییس دانشگاه یا مدیر شود، چون استعدادش را دارد. ولی من اکنون می‌خواهم از کسانی که خودم می‌شناسم، یکی، دو مثال بزنم. یکی «بیل گیتس» است که شرکت مایکروسافت را ساخت. این فرد در ریاضیات استعداد داشت و در رشته ریاضی در «هاروارد» قبول شد. یک‌سال یا دو سال در این رشته درس خواند و گفت «اینها مناسب کودکان است، من باید بروم کار دیگری بکنم.» رفت و شرکت مایکروسافت را تاسیس کرد که ثروت اول امروز را در دنیا دارد که از راه تکنولوژی به‌دست آورده است. این داستان مرا به جایی می‌کشاند که میل داشتم به شما عرض کنم. جوان‌ها رسانه‌ها (مثلا رسانه‌های کشورهای پیشرفته مثل آمریکا و اروپا) را زیاد گوش می‌دهند و می‌خوانند. دولت‌ها به این رسانه‌ها پول می‌دهند و در مقابل، کار این رسانه‌ها این است که دستاوردهای خودشان را بزرگ کنند. اما شاید جوان ایرانی این عامل را نبیند و فقط می‌بیند که دانشگاه «هاروارد» عجب دانشجویانی دارد! این‌ خبرهایی که در رسانه‌ها، بزرگنمایی می‌شود، یک مقداری درست است و یک مقداری هم به اصطلاح آقای «شفیعی‌کدکنی»، «صور خیال» است. البته من به هیچ‌کس ارایه طریق نمی‌کنم، فقط می‌گویم آنچه که من دیدم و من پیدا کردم، یک قدری به حافظ نزدیک‌ است که می‌گوید: کمند صید بهرامی بیفکن جام می ‌برگیر / که من پیمودم این وادی، نه بهرام است و نه گورش بیا تا در می‌ صافی‌تر از دهر بنمایم / به شرط آنکه ننمایی به کج‌طبعان دل‌کورش به هرحال می‌خواستم عرض کنم که برای جوانان هر کشوری، جهان‌شناسی یکی از قدم‌های اول است. هر جوانی که می‌خواهد در این جهان صاحب‌نام باشد، باید جهان‌شناس باشد و هر کشوری که می‌خواهد پیشرفت کند، جوانان و دانشجویانش باید جهان‌شناس باشند، اما جهان‌شناسی آسان نیست. حتی برخی از دوستان من هم کشور ما را خوب نمی‌شناسند چون کتاب تاریخ فلان‌کس را خوانده‌اند؛ مثلا کتاب تاریخ هرودت را خوانده‌اند که تالیف دوهزارسال پیش است و بعدها ترجمه شده. در این حالت، بین حقیقت و آنچه که به شما می‌نمایانند، یک فاصله‌ای هست. به سهم خودم عرض می‌کنم که من بزرگ‌ترین زیانی که از رفتن به آمریکا (در سال 1944) دیدم، این بود که آمریکا را نمی‌شناختم، جهان را نمی‌شناختم و مدارس را نمی‌شناختم. در سفارتخانه ما هم هیچ‌کس نبود که اینها را بشناسد، فقط صحبت این بود که «این جمعه، شام منزل کی برویم و جمعه دیگر کجا؟!» به همین دلیل بود که من خیلی زود از «دفتری»ها و «دیوانی»ها منزوی شدم و اگر کسی می‌خواست مرا پیدا کند، بیشتر در کتابخانه‌ها و اینگونه جاها پیدا می‌کرد. البته تاکید می‌کنم که اینها هم تعریف از خود نیست، نقد است، چون گمراه بودم، برای اینکه حافظ می‌گوید: در این شب سیاهم، گم گشت راه مقصود / از گوشه‌ای برون ‌آی‌ ای کوکب هدایت من «کوکب هدایت» را ندیده بودم، همین‌قدر می‌دانستم «ام‌آی‌تی» فلان کتابخانه‌اش بزرگ است، آزمایشگاهش بزرگ است و... . خدمت جوان‌ها عرض می‌کنم که بیشتر بودجه‌های تحقیقی دانشگاه‌های آمریکا را وزارت دفاع می‌دهد، نه وزارت آموزش‌وپرورش یا وزارت آموزش عالی، این یعنی اینکه وقتی آنجا کار می‌کنید، دارید برای وزارت دفاع کار می‌کنید. حالا دفاع یعنی چی؟! خودتان بهتر می‌دانید. یعنی اگر بخواهید بمب بسازید، کشتی تندرو یا هواپیمای تندروتری بسازید، پروژه‌اش زود پذیرفته و هزینه‌هایش تامین می‌شود! بنابراین، به زعم این حقیر، به همان اندازه از معنویت و روحانیت دور می‌شوید. البته این نظر من است و من ادعایی ندارم. من اینطور فکر می‌کنم که عظمت ایران، در معنویت و روحانیت و در عشق و عرفان و شور بلند آن است، مثلا اگر آدم به سنی رسید، فرزندانش وظیفه خودشان بدانند که بیایند و به او کمک کنند. اینها در غرب به یک نوع «مدیریت» تبدیل شده است. آنها هم این کار را شاید برای هزارنفر یا 10هزارنفر انجام می‌دهند، ولی مشکل است بتوان کسی را پیدا کرد که این کار را از روی عاطفه انجام دهد. به این ترتیب اگر می‌خواهید به غرب تشریف ببرید، ناشناخته نروید. جوان‌هایی که می‌خواهند بروند غرب، اولا تحقیق کنند و اطلاعاتی به‌دست آورند و بعد بروند. ثانیا پس از مدتی اقامت و تحصیل در غرب، برگردند. البته من تکلیفی برای کسی مقرر نمی‌کنم، اما به عقیده من و آنطور که من دیدم و تجربه کردم، برای عده زیادی، مناسب‌تر این است که برگردند. اگر می‌خواهند خدمت کنند، آنجا اینقدر فقیر ندارد که شما برایشان برج بسازید. اینجا مردم فقیر زیاد دارد. یادم آمد که خبرنگاری به این آقای «بیل گیتس» (که صحبتش شد)، گفته بود که «تو 300 یا 400میلیون‌دلار در آفریقا هزینه کردی که مالاریا را ریشه‌کن کنند! مگر نمی‌بینی که این‌همه فقیر در آمریکا هست. اینها به این پول نیاز دارند.» ایشان هم در جواب گفته بود «بله! اینها هم نیاز دارند، ولی آنها نیازشان بیشتر است.» شما اگر می‌خواهید به همان نتیجه‌ای برسید که «بیل گیتس» رسید، ‌باید به معنویت بیشتر توجه بفرمایید. من البته غرضم از روحانیت و معنویت چیزهای ظاهری نیست. به‌عنوان مثال عرض می‌کنم که در «تذکره‌الاولیا»، حکایتی است که می‌گوید شیخ ما (شیخ‌حسین) روزی با مریدان از جایی رد می‌شد. به آسیابی رسیدند. شیخ پیاده شد و مریدان هم پیاده شدند. شیخ ‌رو کرد به مریدان و گفت می‌دانید آسیاب چه می‌گوید؟ گفتند نه! شیخ گفت می‌گوید «من درشت می‌ستانم و نرم پس می‌دهم!» زنده‌باد دانشجویان جوان ایرانی که درشت بستانند و نرم پس بدهند، نه اینکه به هر چیز کوچکی درآویزند و دستگاه را از کار بیندازند. من البته طرفدار دستگاه به‌خصوصی نیستم. من طرفدار عشق و آدمیتم و آن چیزی که سعدی می‌گوید: طیران مرغ دیدی، تو ز پای‌بند شهوت / به در‌ای تا ببینی طیران آدمیت... به هر حال، من مطالب دیگری را هم می‌خواستم بگویم که فراموش کردم و شما هم از حافظه من تشکر بفرمایید که شما را زود رها می‌کنم... ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- گزین‌گویه‌ها از دکتر «فضل‌الله رضا» در همین تعداد کم مصاحبه‌ها و سخنرانی‌هایی که منتشر شده است، سخنان گرانبها و پرمغزی به چشم می‌خورد که دانشجویان و دوستدارانش آنها را همیشه پیش چشم خود دارند. برخی از این جملات قصار را با هم می‌خوانیم: - گمان نمی‌رود کسی در هوشمندی شرقیان و ایرانیان تردید داشته باشد، اما آیین خردگرایی به وجه عملی آن، در شرق و به‌خصوص در این دو، سه قرن کمتر مورد توجه بوده است. - برای دانشجوی ایرانی عذری پذیرفته نیست، پیشرفت همت می‌خواهد. - به‌عنوان معلمی جهان‌دیده، به شما توصیه می‌کنم با برنامه‌ریزی، پشتکار و جدیت، عقب‌ماندگی علمی کشورمان را برطرف کنید. هر دانشگاه بزرگ باید درهای گفت‌وشنود را میان پیروان علم و دانش جدید و منبع فرهنگ و هنر و حوزه‌های عرفانی باز نگه‌دارد تا نور عارفانه‌ای بر گستره فناوری بتابد. - ما باید خردگرا باشیم. از احساسات خام دوری کنیم و از فناوری و تکنولوژی غرب در کنار سنت خود استفاده کنیم. - وارستگی و آراستگی فردی و ملی ما در این است که در صف اول علم و فرهنگ قرار بگیریم و این هم غیرممکن نیست. همت عالی می‌خواهد، همکاری و از خودگذشتگی می‌خواهد. من اطمینان دارم همه این خوبی‌ها و خصوصیت‌های نیک در مردم ایران هست. - مردمان بزرگ گرانبهاترین چشمه‌های رحمت و معرفت‌اند. آدمی وقتی غرق در جزییات زندگانی بهیمی بشود، اصول حیات انسانی و درخشش آفتاب را دیگر نمی‌بیند. - یک عامل بسیار مهم که در پیشرفت غرب در دوران انقلاب صنعتی موثر بوده، «کار گروهی» و «مدیریت» بوده است. به نظر من، ما در این قسمت هنوز نوپا و تازه‌کار هستیم. - برای دست‌یافتن به پیشرفت‌های دانش و فناوری و اقتصادی و ورود به دوران آگاهی انفورماتیک، مناسب است که بنیاد هویت ملی ایران را با ستون‌های پولادین خرد نیرومندتر کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.