|

چرا بعضی آهنگ‌ها برایمان خاطره دارند؟

خاطره‌سازی در «حال» یا «آینده»

سعید برآبادی

موسیقی خشونت خاطره است؛ به یادمان می‌آورد تا در تشنج خاطره‌های دور و دیر، فرآیند تهذیب ارسطویی با شنیدن و به‌یادآوردن همراه باشد و دقیقا به همین خاطر است که ما در بازشنیدن آهنگ‌های قدیمی، بیش از آنکه به متن ترانه و حس‌وحال آهنگ توجه کنیم، تصاویر قدیمی و خاطره‌هایی که همان ترانه برایمان ایجاد کرده را پیش چشم می‌آوریم. از این رهگذر است که تلفیق در موسیقی همواره خواهان دارد و هربار که تلفیقی به قول آرتیست‌ها «جواب می‌دهد»، علاوه بر آنکه آهنگی تازه متولد می‌شود، خاطراتی را هم دوباره متولد می‌کند که ریشه در حال ندارند. روانشناس‌ها این اصل را به خوبی می‌شناسند و شاید لاکان را هم به همین خاطر دوست داشته باشند که برخی نشانه‌های سینمایی را به ارجاعاتی معطوف کرد که با وجود پیشین ما در ارتباط بوده است. نه نوظهور است و نه بی‌ریشه، اما دیرپاست چراکه مذاق‌شناسی ایرانی‌ها به آن تمایل دارد. نه جدید است و نه تاریخی، اما حس‌وحال نواهایش آشنایی غریبی در شنونده ایجاد می‌کند که گویی سال‌ها قبل آن را شنیده و حالا دارد دوباره در خاطراتش مرور می‌کند تا آن لحظه به‌خصوص را بیابد. روانشناس‌ها شاید موسیقی تلفیقی را اینطور سبک‌وسنگین کنند؛ تاخت سمند آواها بر دشت روان شنونده، به سوی کشف گذشته‌ای در آینده، شاید هم در حال. در هنرهای دراماتیک، ساخت چنین پدیده‌ای معمولا با فاصله‌گذاری و آشنایی‌زدایی اتفاق می‌افتد اما موسیقی از آنجا که زبان روح انسان و بی‌تقلید از طبیعت است گاه می‌تواند بدون این دو فرمول و تنها با تلفیق در مضمون و روح آهنگ به دیار پهناور «خاطره» راه یابد؛ کاری که در تاریخ موسیقی ایران هم بی‌سابقه نیست و اتفاقا درست یا غلط، این روزها هم طرفداران پروپا قرصی دارد. پس اگر گروهی بر پایه موسیقی تلفیقی، خود را به جامعه مخاطب بشناساند، پا در مسیر «سبک» نگذاشته بلکه تنها تن به شیوه و مرامی داده که تاریخ موسیقی ایران که دل در گرو نوستالژی‌پرستی دارد، با آن عجین است. تلفیق موسیقی یا موسیقی تلفیقی در ایران یک برگ برنده دیگر هم دارد و آن حس تازگی است که به کهنه‌ها می‌دهد تا باز با مرور گذشته، هر آهنگ، سازنده خاطراتی تازه برای فردایی دیگر باشد. در این مسیر اما گاه تلفیق در موسیقی بیشتر به‌عنوان یک ابزار مورد استفاده قرار گرفته تا یک عرصه. نگاه ابزاری به تلفیق بیشتر به این خاطر در میان موسیقیدانان ایران جا افتاده که همواره تحت نگاه سانسور بوده‌اند؛ چه در آنچه می‌خوانند و چه با آنچه می‌نوازند. این محدودیت که نگاه‌های سلیقه‌ای را در اوایل دهه60 به هم‌ارزشدن شکاف (موسیقی غربی/ موسیقی سنتی) و (موسیقی بد/ موسیقی خوب) کشاند، آهنگسازان را به سمت تقیه‌ای سوق داد که نتیجه آن ورود سازهای سنتی به بستر موسیقی پاپ بود که هم یادآور استفاده بعضا نادرست از سازهای سنتی در موسیقی پاپ قبل از انقلاب بود و هم مردم کوچه و بازار با آن ارتباط بیشتری برقرار می‌کردند، اما این تقیه وقتی که از حدوحدود خود گذشت، کار را به جایی رساند که جنس موسیقی نیز دچار استحاله شد و کم‌کم پوسته موسیقی یک ساز می‌زد و جان اثر، یک‌ساز دیگر! پایان این فرآیند پیش از آنکه به مرگ موسیقی و ریشه‌ای‌شدن آن شکاف ختم شود با ظهور آهنگسازانی که تلفیق را به‌عنوان یک عرصه و نه یک سبک، مزمزه می‌کردند رقم خورد. غول‌هایی هم از این رهگذر سربرآوردند که رمز معروفیت‌شان در بازتولید خاطره‌های جمعی بود و انتقال آن به یک بستر تازه اما این اتفاق حالا به نظر می‌رسد که در اولین آلبوم «چارتار» نیز جواب داده. گروهی جوان و سرزنده که نه ادامه دنگ‌شویی به ماجرای تلفیق است و نه سازبندی‌اش مثل یک «پالت» رنگ و نه خبری از تلفیق‌های شعری نو و کهنه باب دیلون خراسان. چارتار در همین چند آهنگی که قبل از تولد رسمی، روی شبکه‌های مجازی گذاشته، نشان داده که از ساز الکترونیک هم می‌شود با طعم تلفیق، آهنگی نوستالژیک پروراند. اگرچه هنوز قضاوت درباره این کودک متولدنشده زود است اما بهترین حالت تلفیق موسیقی وقتی است که برخورد دراماتیک نواهای جدید و قدیم در جوهره اثر اتفاق می‌افتد و به کنار هم قرارگرفتن سازها خلاصه نمی‌شود. در چنین شرایطی است که مخاطب بی‌آنکه آهنگ موردنظر را در عمرش شنیده باشید، حس می‌کند روزگاری شنونده آن بوده و همین یعنی تولید یک «چیزِ نو» برای ذهنی که در «حال» یا «آینده»، خاطره‌سازی می‌کند. باید ماند و دید که آیا آثار عبورکرده از فیلتر مجوز این گروه هم می‌تواند نمونه خوبی از موسیقی تلفیقی باشد یا نه. برای یافتن این سوال وقتی که آلبوم منتشر شد باید دید که آیا این آهنگ‌ها، جایی در خاطرات ما را برانگیخته می‌کنند یا نه.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.