راه رسیدن به هنر تجسمی متعالی
سیدمحمد فدوی . رییس دانشکده هنرهای تجسمی دانشگاه تهران
تئوری راهبردی هنرهای تجسمی در دولت اصلاحات، بهکارگیری همه ظرفیت هنری کشور و حمایت فراگیر از همه هنرمندان بود که باوجود گوناگونی نحلههای فکریشان و تفاوت سبکوسیاق تخصصیشان، بالقوه آمادگی فعالیت هنری زیر چتر مدیریت فرهنگیوهنری جامعه را دارا بودند. موفقیت این تئوری در همان ابتدای کار نمایان شد و در اندک مدتی شاهد رشد و شکوفایی هنرهای تجسمی ایران در عرصه ملی و بینالمللی بودیم. حمایت همهجانبه از هنرمندان، نظامهای صنفی هنرهای تجسمی و توجه به رشد و ارتقای بنیه مالی آن از عوامل موثر رشد و بالندگی هنرهای تجسمی و آشنایی جهانیان با توانمندی هنرمندان ایرانی شد. این موفقیتها که با حمایت مدیران وقت صورت میگرفت موتور محرکی بود تا هنرمندان بتوانند کیفیت هنر ایرانی را به جهانیان عرضه کنند و خود نیز با دستاوردهای نوین هنرهای معاصر جهان آشنا شوند. این تعامل مثبت و موثر و استقبال کارشناسان و منتقدان صاحبنام جهان برای آشنایی بیشتر با تغییر و تحولات هنرهای تجسمی ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی، از عوامل بسیار مهم در شاخصشدن هنر ایران و چهرههای نامآشنای هنری آن در عرصه بینالمللی شد. سیاست فرهنگی معتدل، تلاش
برای تقسیم عادلانه امکانات، ایجاد فضای آزاداندیشی در چارچوب قوانین مدنی، توجه به انتظارات منطقی هنرمندان، بازسازی و نوسازی فضاهای نمایشگاهی، توسعه آموزش آکادمیک هنر در مراکز مهم کشور، خرید آثار از هنرمندان، چاپ و نشر آثار هنری و کتب نفیس ارایهدهنده آثار معاصر با کیفیتی در سطح بینالمللی، توجه ویژه به هنرمندان پیشکسوت و حمایت همهجانبه از آنان، پشتیبانی از نشریات تخصصی و... از سیاستگذاریهای مدبرانهای بود که در پی آن ارتقای فرهنگ و هنر و در نهایت ارتقای دانش زیباییشناسی جامعه را بههمراه داشت. اجرای سیاستهای فرهنگی بیانشده در دولت اصلاحات موثر واقع شد و نتایج ارزندهای را بهبار آورد. برگزاری نمایشگاه آثار مجسمهسازان معاصر انگلستان در موزه هنرهای معاصر تهران و حملونقل تعداد قابلتوجهی از آثار این هنرمندان با وجود خطراتی که برای حفاظت از آنها وجود داشت و برگزاری نمایشگاههای متعدد از هنرمندان نامآور خارجی نشان از اهمیت موضوع و توجهی بود که در محافل هنری جهان به مراکز هنری ایران شده بود. برگزاری موفق اولین نمایشگاه هنر جدید (کانسپچوالآرت) در ایران و استقبال بینظیر هنرمندان بهویژه جوانان از آن نیز
از رویدادهای قابلتاملی بود که در روزگار نهچندان دور در کشور ما رخ نمود. برگزاری اولین نمایشگاه نقاشی رئالیسم و هایپررئالیسم هنرمندان ایرانی، نمایشگاه بزرگ هنر معنوی، برگزاری دومین جشنواره هنری قرآنکریم و نمایشگاه بزرگ عکس طبیعت ایران در فرهنگسرای نیاوران نمونههای موفق دیگری از فعالیتهای هنرهای تجسمی کشور بود که در دولت اصلاحات محقق شد. تئوری راهبردی هنرهای تجسمی دولت اصلاحات نهتنها هنرهای تجسمی ملی را ارتقا داد و به جهانیان معرفی کرد بلکه هنرمندان انقلاب و دوران جنگ را که زحمات زیادی برای آرمانهای انقلابیون و رزمندگان کشیده بودند به میدان رقابت کشاند. سستی و رخوتی که چند صباحی پس از پایان جنگتحمیلی گریبانگیر هنرمندان انقلاب شده بود یکبار دیگر آنها را به میدان کشاند تا در رقابتی فشرده توانمندی خود را به نمایش گذارند. این امر موجب ارتقای کیفیت هنری این گروه از هنرمندان شد و افزایش فعالیتهای هنری آنان را بههمراه داشت. درواقع ایجاد زمینه کار و رقابت بین همه گرایشهای فکری جامعه هنری، نهتنها موجب رشد هنر ملی بهمعنای عام آن شد، بلکه موجب رشد و شکوفایی دوباره هنر هنرمندان انقلاب شد. نتیجه انتخابات
ریاستجمهوری خرداد 76 رنسانس سیاسی و فرهنگی جامعه کاریزماتیک ایران بود برای ورود به دوره حاکمیت قانون و تغییر شیوه مدیریت تحکمی به مردمسالاری. از اینرو گفتمان هنر نیز از وضعیت فرمایشی گرفتار در چمبره مدیریت دولتی به آزاداندیشی مبتنی بر آرای مردم و هنرمندان تبدیل شد. هنرمندان در هر جامعهای پرچمدار تغییر و تحول به سمت نظام قانونمند و مردمسالار بودهاند، زیرا در چنین اتمسفر اجتماعیای توان خلاقیت خود را بهخوبی میتوانند بروز دهند. در دوره تحصیلات دانشگاهیام در دهه اول انقلاب پیش از آنکه زمزمه تغییر و تحول در نظام سوسیالیستی اتحاد جماهیر شوروی سابق به گوش کسی برسد، خبر میرسید که هنرمندان شوروی سابق بهویژه هنرمندان هنرهای تجسمی آن کشور، راهی متفاوت با راه متداول جوامع سوسیالیستی در پیش گرفتهاند. این یک واقعیت تاریخی است که هنرمندان در تغییر و تحول به سوی پیشرفت و تعالی در دنیای معاصر، همواره جزو پیشقراولان جامعه روشنفکری خود هستند. جناب آقای سیدمحمد خاتمی، رییسجمهور دوران اصلاحات با آگاهی و اشراف کامل از نیاز جامعه به آشنایی با دستاوردهای مثبت فرهنگی، هنری دوران معاصر جهان، جهت جلوگیری از بازماندن
هنرمندان جامعه ایران اسلامی از این دستاوردها وارد عمل شدند. وی «بهواسطه آشنایی با مبانی غرب و مدرنیته فکری- اجتماعی، چونان روشنفکری آگاه و مطلع از تبادلات فرهنگی و دگردیسی سیاسی جهان، از دو قشری که در پروسه تجدد ایرانی با تمسک به غربستیزی از واقعیات زمانه رویگردان بودند و غربباورانی که بدون آگاهی از روند شکلگیری مدرنیته در غرب، مجذوب مظاهر تمدن نوین شده بودند، راه میانهای را پیش میگیرد که نشأتگرفته از خودآگاهی فکری و نگرش انتقادی به نسبت و اطلاع از زمینههای فرآیند مدرنیته است» (حقدار، گفتمان فرهنگی سیاسی خاتمی، ص44). آقای خاتمی در مصاحبه با شبکه تلویزیونی لبنان در سال 1376 میگوید: «دستاوردهای بشری و مثبت غرب را باید بدانیم، اقتباس کنیم و بر اساس اعتقادات و ارزشهای فکرمان، ببینیم، هرچه غرب کم داشته است به آن اضافه کنیم.» درواقع رییس دولت اصلاحات در پی یافتن زبانی نو برای جامعه سنتی ایران است که بهسرعت در حال تغییر و تحول و نیازمند به نوآوری است. زبان نو، اندیشه نو به همراه دارد و اندیشه نو نقاد جدی سنتهای رایج است برای هدایت جامعه به سمتوسویی که نیاز آن بهشدت احساس میشود، مشروط بر آنکه
ارزشها و سنتهای ارزشمند که هویت جامعه ما را میسازد بهگونهای افراطی و غیرعقلانی نابود نشود. آنچه بیان شد، اندیشهای است که در فضای هنرهای تجسمی ایران در دوران اصلاحات حاکم بود و تلاش مدیران بر آن استوار شد تا فضای مناسبی ایجاد شود برای پاسخگفتن به دغدغه جهانیبودن و معاصربودن هنرمندان و ایجاد زمینه سخنگفتن و با روح زمانه همراهبودن آنان. بر این اساس آنچه در حافظه تاریخ ثبت شده است، نظریه ایجاد فضای باز فعالیتهای هنری و تامین بستر لازم جهت بهکارگیری همه ظرفیت هنری کشور نتایج ارزندهای را بههمراه داشت و در اصالت این اندیشه شک و تردیدی وجود ندارد. اما تنها انشای نوشتهنشده است که اشتباه ندارد. هنگامی که در عرصه مدیریت کلان، کارهای بزرگ و راهبردی را با قدرت به منصه ظهور برسانیم، مشکلاتی نیز ظهور خواهد کرد. دنیای معاصر دنیای نقد و آسیبشناسی کارهای بزرگ است. در دو سال پایانی کار دولت اصلاحات شاهد دلخوری بخشی از هنرمندان نیز بودیم. آیا تئوری هنرهای تجسمی اصلاحات مشکل داشت؟ آیا در مقابل هنر فرمایشی دولتی که روزگارش بهسر رسیده بود، تئوری فضای باز اصلاحات مورد پسند گروهی از هنرمندان نبود؟ قضاوت منصفانه
آن است که بهعنوان یک کارشناس آشنا به موضوع بحث بگویم در تئوری هنرهای تجسمی اصلاحات عیب و ایراد جدی وجود نداشت. پس مشکل را در کجا باید جستوجو کرد؟ بهنظر میرسد مشکل در تصمیمگیریهای فردی مدیران تصمیمگیرنده نهفته بود. ما در جامعهای زندگی میکنیم که مدیران آن، چه تندرو و چه محافظهکار و میانهرو، بهراحتی گرفتار افراط و تفریط میشوند. مدیریت هنرهای تجسمی در اواخر کار دولت اصلاحات نیز از این قاعده مستثنی نبود. آنها که خود منتقد هنر فرمایشی و دولتی بودند و در ابتدای کار با تئوری تعادل و تدبیر عقلانی و نگاه باز به همه تحولات هنری جهان وارد عمل شدند، در پایان کار گرفتار افراطوتفریط شده مدافع تمامعیار برخی گرایشات هنری بهویژه سبک و سیاق هنر غربی شدند و در اغلب موارد به هنرمندانی که این نگاه را نداشتند بیاعتنایی کردهاند. حمایت بیدریغ از برخی گرایشات هنری موجب شد جمع قابلتوجهی از هنرمندان جوان داخل کشور بدون مطالعه و آگاهی سعی در پیروی از سبک و سیاق هنری این گروه از هنرمندان را در پیش گیرند. نتیجه این خطای مدیریتی آن بود که جمع بزرگی از هنرمندان شاخص هنرهای تجسمی از وضعیت بهوجودآمده گلهمند شده و به
انزوایی ناخواسته روآورند. در میان این گروه هنرمندان هنرهای سنتی یا هنرمندان متعهد به هنر انقلاب و آرمانگرا واکنش بیشتری از خود نشان میدادند. شاید گرایش برخی از این هنرمندان به سوی گروههای تندرو سیاسی در دولت بعدی به همین دلیل بوده باشد. درواقع مدیریت هنرهای تجسمی در پایان دوره اصلاحات برخلاف تئوریهای ارزنده جناب آقای سیدمحمد خاتمی بهدلیل برخی خودمحوریها، نوعی هنر دولتی را در پیش گرفت، با این تفاوت که اینبار مشوق هنری بود که با هویت ملی و اسلامی بیگانه و با فرهنگ و هنر غربی سنخیت بیشتری داشت. باید اذعان کرد که عظمت کار انجامشده در حوزه هنرهای تجسمی و خدمات ارزندهای که صورت گرفت، آنچنان بود که برخی نقطهضعفهای پیشآمده را که قابل اصلاح نیز بود، میتوان نادیده گرفت. اما جریان رشد و شکوفایی فرهنگ و هنر در دولت اصلاحات، در دوربرگردان دولت نهم و دهم یکبار دیگر با رکود و انزوای ناخواستهای روبهرو شد. مطرحکردن تئوری حمایت انحصاری از هنرمندانی که طبق خطمشی تعیینشده دولت نهم عمل کنند توسط وزیر وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی در دولت نهم، آب پاکی بود روی دست همه هنرمندانی که حاضر نشدند در خدمت هنر فرمایشی
قرار گیرند. نزول چشمگیر شاخصهای کیفیت هنری و دانش زیباییشناسی اولین نشانههای اعمال اینگونه سیاستهای فرهنگی بود که در هشتسال گذشته خود را نمایان ساخت. اکنون برگزاری موفق و حماسی انتخابات ریاستجمهوری و رویآوردن مردم به اعتدال، یکبار دیگر امید برقراری تعادل و خردجمعی در عرصه فرهنگ و هنر روح تازهای را در میان هنرمندان و اهل قلم دمیده است. تجارب ارزنده دو دهه گذشته و آسیبشناسی هوشمندانه آن، میتواند راه روشن رسیدن به هنرهای تجسمی متعالی و بهدور از شعارزدگی یا هرگونه انحرافی را نوید دهد. به امید آن روز. پینوشتها: *تئوری راهبردی هنرهای تجسمی در دولت اصلاحات، بهکارگیری همه ظرفیت هنری کشور و حمایت فراگیر از همه هنرمندان بود که با وجود گوناگونی نحلههای فکریشان و تفاوت سبک و سیاق تخصصیشان، بالقوه آمادگی فعالیت هنری زیر چتر مدیریت فرهنگی و هنری جامعه را دارا بودند. * ایجاد زمینه کار و رقابت بین همه گرایشهای فکری جامعه هنری، نهتنها موجب رشد هنر ملی بهمعنای عام آن شد، بلکه موجب رشد و شکوفایی دوباره هنر هنرمندان انقلاب شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.