|

نگاهی به کتاب «حق و مصلحت (۲)»

قانون، حق و ارزش

مجموعه «حق و مصلحت(2)» شامل جستارها و نوشتارهایی است که محمد راسخ در 10سال گذشته، پس از انتشار جلد نخست حق و مصلحت، به‌‌تدریج جمع‌آوری کرده که عمده آنها منتشر شده است. این کتاب از سه بخش فلسفه حقوق، فلسفه حق و فلسفه ارزش تشکیل می‌شود. محور‌های این بخش مباحث این مجموعه را تشکیل می‌دهند: سه محور قانون، حق و ارزش. مفاهیم قانون، حق، مصلحت، عدالت و ارزش در نظر محمد راسخ حلقه‌های پیوندی این مجموعه‌اند. چگونگی ارتباط میان این مفاهیم را می‌توان در کتاب در مسیری مشخص دنبال کرد. قانون در معنای عام قاعده حقوقی، ستون اصلی نظام حقوقی است. از این‌رو، فهم چیستی نظام حقوقی وابسته به درک ماهیت قانون است. چنین فهمی به شکل منفرد و جزیی میسر نخواهد بود. به عبارت دیگر، درک دقیق‌تر قانون از رهگذر فهم آن در نسبت متقابل با مفاهیم و نظام‌های هنجاری مجاور به‌دست می‌آید. مفهوم حق در معنای مدرن، مفهومی نو در جغرافیای فکر و نظام هنجاری است. درک این مفهوم البته در گرو شناخت عناصر گوناگون فلسفه حق است. همچنین، مفاهیم و نظام‌های هنجاری در ربط و نسبت با واقعیات موجود در «جهان ممکن» مشترک با خود قرار دارند و از این طریق تعریف می‌شوند. نگارنده در بخش نخست این کتاب در تلاش است به برخی نکات یادشده در این‌باره بپردازد و پای آنها را به میان بکشد. راسخ در این کتاب نشان می‌دهد که مجموعه عناصر یادشده زمینه بروز نظریه «واقع‌گرایی انتقادی حقوقی» را فراهم می‌آورد؛ نظریه‌ای که در پی تبیین مفهوم و مبنای قانون در نقطه‌ای میان عدالت و واقعیت قرار دارد. عناصر گوناگون فلسفه حق ناگزیر در نسبتی همگرا با یکدیگر قرار دارند. فلسفه یادشده به‌‌نوبه خود جزیی از نظریه عدالت است. حقوق و حق، از نگاهی دیگر، از مصادیق ارزش هستند. فلسفه‌ها و نظریه‌های استوار بر حوزه‌های هنجاری، از جمله در دو گستره پیشگفته، در گرو اتخاذ موضع نسبت به «ارزش» است. در بخش فلسفه ارزش، نظریه‌های اصلی رقیب نیز به دو مفهوم بسیار مهم از مفاهیم ارزشی، یعنی آزادی و مصلحت عمومی پرداخته می‌شود. این کتاب در سه بخش تنظیم شده است که نگارنده در بخش نخست با عنوان فلسفه حقوق، ابتدا نوبت نسل سوم حقوقی را بررسی و سپس با تحلیل مدرنیته و حقوق دینی، ویژگی‌های ذاتی و عرضی قانون را بررسی کرده است. در ادامه مباحث این بخش راسخ، نظریه و آموزش و انسان‌شناسی را در زمینه حقوق تحلیل و درباب چیستی فلسفه حقوق مباحث جدی‌ای مطرح کرده است. حقوق اقتضای حداقلی عدالت، میراث حقوقی ما، دادگری نه لذت‌جویی و نظریه مشروط از دیگر مباحثی است که نگارنده در این بخش به آن پرداخته است. در بخش دوم تحت عنوان فلسفه حق، حق و تکلیف در عصر قدیم و جدید به‌همراه نظریه حق بررسی شده است. بررسی مفهوم عدالت در کنار مساله مطبوعات و دموکراسی و مفهوم «حق نسل سوم» از دیگر مباحث این بخش است. در بخش آخر تحت عنوان فلسفه ارزش، نگارنده به مباحث ارزش‌شناسی، آزادی و حقیقت و عدالت و مفهوم مصلحت‌اندیشی پرداخته است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.