|

مروری بر وضعیت پژوهش‌های علمی در کشور

قوت و ضعف‌‌های مدیریت علمی

علی عباسپورتهرانی . استاد دانشگاه صنعتی‌شریف

امروزه وضعیت پژوهش‌های علمی در دانشگاه‌ها و موسسه‌های تحقیقاتی کشور را می‌توان نسبتا مطلوب ارزیابی کرد زیرا دانشگاه‌های ما در برخی حوزه‌ها در مرزهای دانش حرکت می‌کنند. هم‌اکنون عمده دانشجویان ما در مقاطع تحصیلات تکمیلی (فوق‌لیسانس و دکترا)، نتایج نهایی تحقیقات و پژوهش‌های خود را در مجلات علمی معتبر دنیا منتشر می‌کنند. با توجه به اینکه این مجلات، مطالب دست‌اول را منتشر می‌کنند، می‌توان نتیجه گرفت که وضعیت پژوهش در دانشگاه‌های ما در مجموع مطلوب است و به بیان امروزی، دانشگاه‌های ما در مرزهای دانش حرکت می‌کنند. البته این بیان بسیار کلی است و برای بررسی دقیق‌تر وضعیت علمی کشور، باید تعداد و کیفیت مقاله‌های علمی را به تفکیک رشته‌های مختلف بررسی کرد. نکته دیگر در مورد ارزیابی وضعیت تحقیقات و بازدهی آن، توجه به منابع و امکانات در دسترس است زیرا بسیاری از دانشگاه‌های ما ابزارها و تجهیزات در دسترس در دیگر دانشگاه‌ها یا پژوهشگاه‌های جهان را در اختیار ندارند. بنابراین خلاصه مطالب فوق آن است که وضعیت پژوهش‌های ما در حد مطلوب است، اما می‌توان انتظار داشت با بهبود شرایط و افزایش بودجه‌های تحقیقاتی و تجهیزات، بازده پژوهش‌های ما نیز افزایش یابد. البته باید در نظر داشته باشید ما حتی در برخی رشته‌های بسیار نوظهور و تازه‌تاسیس مانند نانوتکنولوژی و سلول‌های بنیادی نیز در وضعیت مطلوب هستیم و تقریبا در هیچ شاخه علمی تماشاگر نیستیم و نقش کم‌وبیش موثری داریم. اما نکته بسیار مهمی که در ارزیابی وضعیت پژوهش در کشور و دستاوردهای پژوهشی باید به آن توجه کرد، موضوع مدیریت پژوهش است. معمولا پژوهش را به دو دسته پژوهش‌های بنیادی و پژوهش‌های کاربردی تقسیم می‌کنند. وضعیت ما در حوزه پژوهش‌های بنیادی همان‌گونه که اشاره کردم، مطلوب است اما در زمینه پژوهش‌های کاربردی که (اتفاقا برای رفع نیازهای ما در صنایع مختلف و کشاورزی بسیار ضروری است)، ضعف داریم که دلیل این ضعف هم آن است که ما هنوز نتوانستیم الگوی دقیقی درباره ارتباط دانشگاه و صنعت تعریف کنیم. با توجه به اهمیت موضوع مدیریت پژوهش بود که در ابتدای دهه70 دو پروژه بزرگ برای بررسی وضعیت مشکل تحقیقات در کشور اجرا شد. نکته جالب آنکه در نتیجه هر دو گزارش ذکر شد که مهم‌ترین مشکل تحقیقات کشور، نه کمبود بودجه بلکه موضوع مدیریت تحقیقات بود. یکی از نمودهای ضعف در مدیریت تحقیقات را نیز می‌توان به شکل پراکندگی در تحقیقات (مانند تحقیقات موازی) یا پرداختن به بخشی از موضوع تحقیقاتی و فراموش‌کردن بخش‌های دیگر آن مشاهده کرد. بنابراین در سال‌های بعد نهادی با نام شورای پژوهش‌های علمی کشور شکل گرفت که حدود یک‌دهه فعال بود. تمرکز این شورا روی ساماندهی و مدیریت پژوهش بود که در نتیجه این تلاش‌ها، وزارت فرهنگ و آموزش‌عالی ما به وزارت علوم تحقیقات و فناوری تغییر نام داد. از آن زمان به بعد، مسوولیت تحقیقات و فناوری‌های جدید هم به وظایف قبلی وزارت علوم و تحقیقات و فناوری اضافه شد که در نتیجه آن یک وزارتخانه به شکل مستقیم، مسوول تحقیقات کشور شد و فرماندهی و مدیریت تحقیقات را (بر اساس نظرات و مصوبات شورایعالی انقلاب فرهنگی و چارچوب‌های تعیین‌شده)، عهده‌دار شد. اما متاسفانه در برنامه سوم توسعه، وزارتخانه جدید علوم نتوانست خود را از پوسته وزارت فرهنگ و آموزش عالی قدیمی خارج کند و به معنای دقیق کلمه، به وزارت علوم تحقیقات و فناوری تبدیل شود. به بیان دیگر ما از نظر قانونی و بسترسازی برای مدیریت و هماهنگی در تحقیقات هیچ‌گونه کمبودی نداریم، اما متاسفانه از لحاظ اجرا دچار کمبود هستیم و وزارت علوم، تحقیقات و فناوری نتوانسته است به جایگاه شایسته خود در این حوزه دست یابد و شورایعالی علوم، تحقیقات و فناوری در دولت‌های نهم و دهم نتوانست حرکتی انجام دهد. در ارزیابی کلی باید گفت هرچند به‌لحاظ بسترهای قانونی، همه امکانات فراهم است اما از لحاظ اجرا دچار کمبود هستیم زیرا از لحاظ مدیریت تحقیقات در کشور، ناهماهنگی‌هایی مشاهده می‌شود. اما به نظر اینجانب برای رفع این ناهماهنگی‌ها و رسیدن وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به جایگاه واقعی‌اش، می‌توان راهکارهایی ارایه کرد. در گام اول وزارت علوم، تحقیقات و فناوری باید به شرح وظایف قانونی خود عمل کند و برای برداشتن همین قدم نیز باید گزارشی از روند انجام تحقیقات در کشور تهیه کند. در حقیقت شورایعالی علوم و تحقیقات، خطوط اصلی و کلی پژوهش‌های کشور را تعیین می‌کند و به همین دلیل باید به‌طور مرتب و منظم تشکیل شود. در این شورا، علاوه بر شخص وزیر علوم و وزیر بهداشت و درمان، وزیر صنایع و نفت و تعدادی از شخصیت‌های برجسته علمی حضور دارند و در نتیجه این شورا بهترین مکان برای هماهنگی دانشگاه‌ها، صنایع و دستگاه‌های اجرایی در این حوزه و رسم خطوط کلی تحقیقات است. وزارت علوم هم بر اساس همان روند، مصوبات شده، را اجرا پیگیری کند. اما متاسفانه وزارت علوم نتوانست چنین نقشی را به نحو شایسته انجام دهد و ما تداخلاتی را بین امور معاونت علمی و فناوری رییس‌جمهور و وزارت علوم و تحقیقات شاهد بودیم که این مساله در گذشته باعث می‌شد برخی موضوعات مانند اجرای قانون شرکت‌های دانش‌بنیان، معطل بماند یا ممکن بود در عمل، عزمی برای اجرا وجود نداشته باشد. اگرچه در قانون تصویب شده بود که وزارت علوم تحقیقات و فناوری باید این کار را انجام دهد اما دولت قبل مردد بود که این مسوولیت را به چه کسی بسپارد و در نهایت موجب کندی کارها در اجرای وظایف می‌شد. در نهایت، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری باید طبق شرح وظایفش، مدیریت اجرایی تحقیقات و فناوری را برعهده بگیرد و شورایعالی علوم و تحقیقات، با حضور شخص‌ رییس‌جمهور برگزار شود. با توجه به اهمیت وظایف این شورا، در قانون ذکر شده که رییس شورا، رییس شورایعالی علوم، تحقیقات و فناوری است و شرکت فعال وزرای ذکرشده در قانون و بر اساس نقشه جامع علمی کشور، حرکت تحقیقات و پژوهش‌های علمی کشور را شتاب دهد و برای اجرا، در اختیار وزارت علوم قرار دهد و وزارت علوم مدیریت کلان تحقیق و پژوهش در کل کشور را برعهده بگیرد. ضمن اینکه با توجه به قانون مصوب مجلس شورای اسلامی در ارتباط با شرح وظایف وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، یک شرح وظیفه مشخصی هم برای معاونت علمی و فناوری رییس‌جمهور تعریف شود. اینها نکات اصلی هستند اما اگر شورایعالی علوم، تحقیقات و فناوری، به صورت فعال در آید، مسایلی هم مطرح می‌شود از جمله اینکه باید برای انجام تحقیقات بر اساس اولویت‌های دسته‌بندی‌شده در نقشه جامع علمی کشور (که برای تنظیم آن کار سنگینی هم در آن زمان انجام شده بود)، تامین اعتبار شود و در نهایت به‌عنوان تحقیقات ملی، وارد صحنه مدیریت و اجرای تحقیق و پژوهش کشور شود. در نهایت با توجه به اعتبارهای اختصاص‌یافته به تحقیقات، و با توجه به پارامترهای مختلف و مزایای نسبی برای کشور و اهمیتشان‌ برای منافع کشور، آنها را اجرا کرد. علاوه بر اینها، مکانیسم یا سازوکار دقیقی برای ارتباط دانشگاه و صنعت طراحی و اجرا شود. یکی از مهم‌ترین مشکلات ما در حوزه تحقیق و پژوهش، مدیریت ارتباط دانشگاه و صنعت است که به‌نوبه خود، به این موضوع نیز باید توجه کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.