|

بازتعریف مدیریت پژوهش در عرصه علم و فناوری

راه سوم

مهدی فاتح‌راد . استاد دانشگاه صنعتی‌شریف

اگر آموزش را انتقال علم (و فناوری) و پژوهش را تولید علم (و فناوری) بدانیم، مدیریت پژوهش به معنای برنامه‌ریزی، سازماندهی، ارزیابی، تخصیص منابع و در نهایت، هدایت تولید علم و فناوری است. البته از نظر نباید دور داشت که مدیریت امری است که با تکیه بر سیاستگذاری، جاری می‌شود و در مقام خود سیاستگذاری با ابتنای بر مبادی و مبانی نظری و فکری معینی به ظهور می‌رسد. به عنوان یک نمونه کلان در این عرصه، می‌توان به نوع نگاه انسان و ارتباط او با طبیعت اشاره کرد. در یک طبقه‌بندی کلی، حداقل سه‌نگاه اصلی را می‌توان یافت. در نگاه اول نسبت با طبیعت، نسبت سلطه‌گری و تسلط است. این نگاه عمدتا از رنسانس به بعد و به‌ویژه با طرح نظرات «فرانسیس بیکن» باب شد. این صاحبنظر نیمه‌دوم قرن 17 و ربع‌اول قرن 18، معتقد بود ما از بهشت رانده شده‌ایم و باید بهشتی زمینی بسازیم، برای این امر باید طبیعت را تسخیر کنیم و تنها علم معتبر حسی و تجربی است و این نوع علم توان تسخیر را به ما می‌بخشد. جمله معروف «دانش قدرت است» از این متفکر است. در نگاه نوع دوم، نسبت ما با طبیعت انفعالی است. یعنی ما باید با الهام‌گرفتن از طبیعت خود را با آن هماهنگ کنیم. برخی از متفکران یونان قدیم از جمله «ارسطو» و بعضی صاحبنظران در قرون وسطا، به این نظر معتقد بودند. به نظر می‌رسد نگاه اول یا سلطه‌ای نوعی بیش‌فعالی را نسبت به طبیعت تجویز می‌کند و نگاه دوم نوعی وادادگی را که هیچ‌کدام با شأن انسان همخوانی ندارد. می‌توان نگاه سومی را نیز طرح کرد که آن را هم‌افزایی با طبیعت می‌نامیم. در این نگاه جدید، طبیعت خلقت خداوند و دارای حیات و انسان اشرف مخلوقات است. اما روشن است که هیچ مدیری به‌ویژه در عصر حاضر، با تحقیر و فرودست‌کردن مرئوسان ارتقا نمی‌یابد بلکه به سقوط نزدیک می‌شود. بنابراین با لحاظ برتری وجودی انسان نسبت به طبیعت، نوع رابطه هم‌افزایی تلقی می‌شود. در فرآیند هم‌افزایی، یادگیری انسان همزمان با ارتباط رخ می‌دهد. این مساله کاملا برخلاف شرایط فعلی است که پس از بروز مشکلات اساسی در طبیعت از جمله کاهش و آلودگی منابع حیات، تغییر اقلیم، نابودی تدریجی گونه‌های حیاتی و... یادگیری ما بعدی اتفاق افتاده است که عمدتا دیرهنگام است و اقدامات متناسب مترتب را برای حل مسایل، دشوار و گاهی ناممکن می‌کند. این شرایط نگاه جدیدی به تمدن و بهبود و توسعه آن و سیاستگذاری و مدیریت متناسب با آن را الزامی می‌کند. در قلب این نگاه جدید، بنیان اخلاقی انسان و جوامع انسانی و عملکرد معطوف به آن است. این اخلاق را که به آن می‌توان اخلاق علم و فناوری نام نهاد، تاثیرات مستقیمی بر نحوه سیاستگذاری و مدیریت در عرصه‌های ملی و بین‌المللی به‌ویژه بر معاهدات قاره‌ای و جهانی و رعایت التزام عملی نسبت به آنها دارد. سوال اساسی نهایی این است که مکتب اخلاقی که می‌خواهد بنیان سیاستگذاری و مدیریت پژوهش و به عبارت بهتر علم و فناوری قرار گیرد، چیست و چگونه اعتبار می‌یابد و نهایتا الزامات اخلاقی حاصل از آن در عرصه‌های گوناگون فردی و اجتماعی چه خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.