|

70سال پس از کنفرانس تهران

ناصر تکمیل‌همایون

جنگ‌جهانی دوم با اعلان حمله انگلیس و فرانسه به آلمان نازی در سپتامبر 1939میلادی آغاز شد. دولت اتحاد جماهیر شوروی در آغاز خود را بی‌طرف نشان داد و در تحلیل سیاسی و ایدئولوژیک خود،‌ جنگ اروپا را تخاصم امپریالیست‌ها قلمداد کرد، اما در ژوئن 1941 میلادی ناگهان ارتش آلمان به شوروی یورش آورد و به همین دلیل دولت بریتانیای کبیر (با نخست‌وزیر وینستون چرچیل)، با داشتن اختلافات بسیار (سیاسی و ایدئولوژیک) خواستار اتحاد با شوروی علیه آلمان هیتلری شد و چند روز پس از حمله آلمان‌ها به سرزمین‌های اتحاد شوروی در پی مذاکره کمیسر خارجه شوروی و مقامات انگلیسی، با طرح موافقتنامه‌ای رسمی اتحاد آنها ایجاد شد. اما دولت شوروی علاوه بر نیاز به سلاح‌های جنگی، نسبت به نیرومندی ارتش جدید ایران هم تردیدهایی داشت. دولت انگلیس که از کم‌وکیف ارتش ایران و قدرت نظامی (حمله‌ای و تدافعی) آن آگاهی داشت، روسیه شوروی را به پیروزی‌های زودهنگام امیدوار کرد و در ضمن از طریق راه‌آهن ساخته‌شده رضاشاهی از جنوب (خلیج‌فارس) تا شمال (دریای مازندران) مهمات لازم را تدارک دید و خاورمیانه را با هماهنگی فرانسه به‌طور کامل زیر نظر قرار داد. ایرانیان به دلیل دشمنی با روس و انگلیس و آسیب‌های فراوانی که نزدیک به دو قرن تحمل کرده بودند طالب پیروزی آلمان‌ها بودند و دولت ایران هم در تردید و احتیاط قرار داشت و به همین دلیل اظهار بی‌طرفی کرد. اما دولت‌های شوروی و انگلیس (متفقین) به بهانه حضور آلمان‌ها (جاسوسان فتنه‌انگیز هیتلری) روز 18ژوییه 1941میلادی (27تیرماه 1320 شمسی) در پی تصمیم حمله به ایران،‌ نخست یادداشت‌هایی همسان برای دولت ایران ارسال داشتند و خواستار اخراج آلمانی‌ها (ستون پنجم) به‌عنوان شبکه جاسوسی شدند. جواب‌های ایران به‌دلیل احتمال پیروزی آلمان‌ها،‌ متفقین را قانع نمی‌کرد هرچند آنان پیش از تصمیم‌گیری‌ها قصد حمله به ایران را به‌عنوان ازپای‌درآوردن آلمان‌ها در ذهن خود پرورانده بودند. نامه‌نگاری‌ها و ارسال یادداشت‌ها، نوعی بازی سیاسی بود که گردانندگی آن هم برعهده چرچیل بود که به‌لحاظ آگاهی سیاسی و شناخت منطقه از دیگر متحدانش قوی‌تر بود. تبلیغات رادیویی و مطبوعاتی متفقین در سراسر جهان نوعی آمادگی حمله به آلمان‌ را تحقق بخشید و در 15آگوست 1941 میلادی (سوم شهریور 1320ش) میهن ما به‌عنوان «پل پیروزی» از شمال و غرب و جنوب‌غربی مورد حمله شدید هوایی و زمینی و دریایی متفقین قرار گرفت. نیروی اروپایی ایران (کشتی‌ها و اسکله‌ها) به کلی از بین رفت و عده زیادی از اعضای نیروی دریایی از آن میان دریادار بایندر که از افسران ملی و میهنی دولت ایران بودند، به شهادت رسیدند. پالایشگاه آبادان به تصرف انگلیس‌ها درآمد. شهرهای استراتژیک ایران بمباران شد و ارتش ایران از هم گسست. در همان روز سفیرکبیر شوروی و وزیرمختار انگلیس به منزل علی منصور، نخست‌وزیر ایران رفتند و طی یادداشتی حمله قوای خود را به دولت ایران ابلاغ کردند. در پنجم شهریور محمدعلی ذکاءالملک‌فروغی، که مدت شش‌سال مغضوب رضاشاه بود،‌به نخست‌وزیری ایران منصوب شد و مذاکرات دولت ایران و متفقین فرآیند جدیدتری پیدا کرد. رضاشاه ظاهرا به‌نفع پسرش که ولیعهد بود،‌استعفا داد که درواقع او را از سلطنت بر ایران خلع کردند
(همان سان که آورده بودند) و پسرش را پس از توافق کامل جانشین او کردند. در 17سپتامبر (26شهریورماه) تهران (پس از گفت‌وگوهای بی‌فایده با متفقین) سرانجام اشغال شد و پس از شکست آلمان، پیمان سه‌گانه میان ایران (علی سهیلی، وزیر خارجه)، انگلستان (بولارد وزیرمختار) و شوروی (اسمیرانوف سفیرکبیر) در 29ژوئن 1942 میلادی (ششم بهمن 1320) امضا شد که برپایه آن مقرر شد پس از شش‌ماه پایان جنگ، قوای متفقین از ایران خارج شوند و استقلال ایران به رسمیت شناخته شود و ایران هم متعهد شد که هرگونه همکاری و کمک به متفقین را بپذیرد. پس از شکست کامل آلمان و پیروزی کامل متفقین به پیشنهاد شوروی ملاقاتی میان سران سه کشور پیروز در جنگ (شوروی، انگلیس و آمریکا) ضروری به نظر رسید. استالین رهبر شوروی، به دلایلی که بعدها روشن‌تر شد، تهران را به‌عنوان محل ملاقات و گفت‌وگو پیشنهاد کرد، بی‌آنکه دولت ایران در جریان این ملاقات قرار گیرد.
25نوامبر، مارشال استالین و روز بعد پرزیدنت روزولت وارد تهران شدند و همزمان وینستون چرچیل نخست‌وزیر انگلستان از قاهره به تهران آمد. هر یک از این سه‌نفر گروهی از متخصصان و کارشناسان را همراه داشتند. چرچیل بیش از 70نفر را همراه آورده بود. از 28نوامبر 1943میلادی (ششم آذر 1322خورشیدی) مذاکرات سه‌نفره سران جنگ‌جهانی دوم شروع شد و در یکم دسامبر 1943میلادی (نهم آذرماه 1322خورشیدی) اعلامیه‌ای به امضای هر سه رهبر انتشار یافت که به اعلامیه تهران مشهور شد و امروز 50سال از انتشار آن می‌گذرد و برای هر سه ابرقدرت جنگ‌های خانمانسوز و ویرانگر جهانی یکی از منشورهای موفقیت سیاسی است.
در این اعلامیه به شناخت استقلال ایران و کمک به دولت ایران در سازندگی کشور و جبران خسارت‌های واردشده، تعهد رسمی ابراز شده است و تاریخ 70سال اخیر نشان می‌دهد عملکرد آنها تا چه اندازه مورد تردید قرار گرفته و آسیب‌های جنگی و سلطه‌گری‌های هر سه دولت تا چه اندازه استقلال و وحدت ملی و سازندگی و پیشرفت ایران را دچار اختلال کرده است. روز دهم آذرماه، هر سه رهبر پیروزمند جنگ‌جهانی دوم، ‌ایران را ترک کردند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.