مروری بر «کارنامه سپنج»
این داستانها زندگی مرا رقم زدند!
از همان دهه 40 و اوایل دهه 50 که اولین داستانهای محمود دولتآبادی منتشر شد، او نشان داد نویسندهای است که هم شیوه نگارش و هم محتوا و رئالیسم آثارش متفاوت و خاص خود او است. «کارنامه سپنج»، مجموعهای فراهمآمده از داستانهای 15ساله دهه 40 و نیمه اول دهه 50 است که اولینهای دولتآبادی را دربردارد. این آثار اخیرا در نشر نگاه در هیات اولیهاش، هر داستان در کتابی منتشر شده و مجموعه اینها در قابی آمده با عنوان؛ کارنامه سپنج. «طویله خاموش و یک فوج ستاره از پارگی گرده سقف پیدا بود. رحمت بیخ دیوار، توی پالان ساکت بود و چشمهایش سفیدی میزد. نور کمرنگی به گردی یک بشقاب، کف طویله افتاده بود و کنار به کنار دیوار، چارپای سفیدی موهایش سیخ شده و بدنش تیغ کشیده شده بود و میلرزید. درِ اتاق همدیوار صدا کرد، گفتوشنود کولیها برید، بشقاب نورشان از کف طویله رفت و قدمهای مردی در برف دور شد. کلهای از شب رفته بود.» نخستین داستان چاپشده از دولتآبادی اینطور شروع میشود: «ادبار و آیینه» به سال 41 -40. و بعد «گلدسته و سایهها»، سال 44. «بیابانی و هجرت»، سال 45. «آوسنه باباسبحان»، 46. «باشبیرو»، 50 - 47. «گاورِبان»، 48.
«عقیلعقیل»، 51. «سفر»، 52. «از خم چنبر» 53. و «دیدار بلوچ»، 53. از میان این داستانها «آوسنه باباسبحان» و «عقیلعقیل» از بقیه معروفترند و بیشتر خوانده شدهاند. مثلا «عقیلعقیل» همانطور که دولتآبادی میگوید، حلقه گسست و پیوست او در داستاننویسی است: «گسست از آن زبانِ زیادمردمی به سمت زبانی مناسب رمان.». و «آوسنه باباسبحان» نیز حاصل تجربه شخصی نویسنده است. دورانی که یکی از نزدیکان او روزبهروز به مرگ نزدیک و نزدیکتر میشد و «نویسنده» مینوشت. «عقیل عقیل» آغازی به یاد ماندنی دارد: «بر جای ایستاده مردها، کلوخها نشسته بودند. کلوخهای ریزودرشت. کلوخها با قوارههای جوراجور؛ قوزکرده، افراشته، در فریاد، هیولا، کمرشکسته، خسته، درهمریخته. پارهای جاها تخت، پارهای ناهموار، پارهای جاها خرمنخرمن خاک و کلوخ. دیوارها در برخی جاها، هنوز سرپا بودند، اما سرشکسته، یالبریده. در پارهای خانهها هنوز رف و تاقچه بود، اما شکاف برداشته، خاک نشسته. همه درختها - هرچندتا که بودند- برجای ایستاده بودند، اما نهچنان که پیش از این. یک ناخن غبار روی برگهایشان نشسته بود. برگها رنگ سبز شفاف خود را باخته بودند، افسرده بودند،
غمگین و سوگوار بودند، تنشان همچنان زنده، اما جانشان کسل و پژمرده بود. مثل افلیجها شده بودند. خمیازهای خشک در تن یکایکشان مانده و مرده بود. خاک بر سرشان شده بود. تنها و بیکس بودند. بیصاحب. مرگ، دندان خود را به آنها هم نشان داده بود.» نویسنده رمانهای مطرحی چون «کلیدر»، «جای خالی سلوچ»، «سلوک» و رمانهای منتشرنشده «کلنل» و «طریق بسملشدن»، این 10 داستان را عزیزترین نوشتههایش میخواند. «این داستانها در دورهای از زندگی من نوشته شدهاند که جا و مکانی برای نوشتنشان نداشتم... یادم هست داستان «گاوارهبان» را در قهوهخانه نبش خیابان کوشک به پایان رساندم. پس چنین داستانهایی از صمیمیت خاصی برخوردار باید باشند. باری... بهاصطلاح عارف و عامی از این داستانها استقبال کردند و شاید به همین مناسبت و بهانه بود که مرا بازداشت کردند بردند زندان ... بله... این داستانها زندگی مرا رقم زدند!»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.