|

آمریکا و گزینه اعتماد

حسین دهشیار . استاد دانشگاه

کشورها با توجه به اهداف، توانمندی‌ها و قواره بین‌المللی که به‌صحنه می‌آورند، در یک برداشت حداکثری، به نقش‌آفرینی در شکل‌دادن به حوادث و پیامدها و در یک نگاه حداقلی به تسهیل قوام‌یافتن این حوادث و پیامدها می‌پردازند. منابعی که در راستای این نقش‌آفرینی یا تسهیل بسیج می‌شوند و مورد استفاده قرار می‌گیرند بستگی تام به ماموریتی دارند که بازیگران برای خود در قلمرو جهانی ترسیم می‌کنند. کشورهایی هستند که رسالت حفظ نظم موجود را در دستور کار دارند. اینان در کنار خود کشورهایی را می‌یابند که هرچند در این مورد رسالتی برای خود قایل نیستند ولی حفظ وضع موجود را مطلوب می‌یابند. در سوی دیگر، طیف بازیگرانی هستند که دستاورد را اضمحلال وضع موجود ترسیم می‌کنند. امروزه کشورهای بزرگ به‌دلایل متفاوت، به‌شدت خواهان تداوم وضع موجود هستند و آن را همسو با نیازهای خود می‌یابند. در بین این کشورها آمریکا پا را فراتر گذاشته و حفظ وضع موجود را رسالت خود می‌داند. ارزش‌های جامعه آمریکایی و ویژگی‌های نهادهای مستقر در این کشور، از همگنی فزاینده‌ای با ارزش‌های حیات‌دهنده نظم جهانی و ماهیت نهادهای بین‌المللی برخوردار هستند. حجم توانمندی‌های این کشور، فرصت و امکان را به‌وجود آورده که آمریکا مسوولیت تداوم مناسبات جهانی را در شکل مستقر آن برعهده بگیرد. کشورهای مطرح و تراز اول نظام بین‌الملل هم، رسالتی را که آمریکا برای خود معین ‌کرده مشروعیت اعطا کرده‌اند و در جهت تحکیم آن با توجه به شرایط و مقتضیات، شدت و وسعت حمایت خود را تنظیم می‌کنند. در قبال این حمایت، آمریکا برای حامیان و پشتیبانان رسالت خود، کالاهای عمومی فراهم می‌کند و در اختیار آنان می‌گذارد بدون اینکه آنها موظف باشند کمترین هزینه‌ای برای دسترسی به این کالاها بپردازند. پس کشورهایی که از نظم جهانی که مبتنی بر ارزش‌ها و نهادهای آمریکایی است حمایت می‌کنند بدون اینکه هزینه‌ای متحمل شوند، از کالاهای عمومی که عرضه آن را آمریکا تضمین می‌کند، برخوردار می‌شوند. آمریکا به دو شیوه عمده وضع موجود را تداوم می‌بخشد: توسل به جنگ یا نشستن پای میز مذاکرات دو سوی متضاد طیف مدیریت جهانی به‌وسیله آمریکا هستند. اینکه کدامین سوی طیف در جهت پیش‌بردن رسالت به‌کارگرفته شود بستگی به یک مجموعه وسیع از عناصر و عوامل دارد که تنیدگی ابعاد داخلی و بین‌المللی را به نمایش می‌گذارند. رهبران آمریکا در صحنه داخلی در چارچوب توافق بین شهروندان نخبگان که ماهیت لیبرال دارد به اداره جامعه می‌پردازند. تصمیم‌گیرندگان بدون توجه به اینکه از کدام یک از احزاب دموکرات یا جمهوریخواه باشند، باورمند به ارزش‌های لیبرال به درجات متفاوت هستند. فرهنگ سیاسی آمریکا اساسا باید یک فرهنگ لیبرال در نظر گرفته شود، اما در صحنه بین‌المللی به جهت اینکه یکپارچگی ارزشی و نهادی در میان کشورهای عرصه جهانی وجود ندارد، رهبران آمریکا نگرشی کاملا واقع‌بینانه را به صحنه می‌آورند، هرچند دورانی که روسای جمهور دموکرات بر مسند قدرت هستند بسیار اتفاق افتاده که به توجیه مبتنی بر ارزش‌های لیبرال برای اعمال سیاست‌های واقع‌گرایانه خود بپردازند. آمریکاییان برای حفظ نظم با درنظرگرفتن عناصر قدرتی که در اختیار دارند، حساسیت‌های جامعه در آن مقطع خاص، شرایط بین‌المللی و ویژگی‌های مادی و روانشناختی کشور خصم، مشخص می‌سازند که کدام‌یک از شیوه‌های توسل به اقدام نظامی یا نشستن پای میز مذاکرات، تحقق نظم جهانی را ممکن می‌سازد. هر زمان که توسل به جنگ به گزینه عملیاتی تبدیل نمی‌شود این معنا را می‌رساند که آمریکاییان در جمع‌بندی خود، به این نتیجه رسیده‌اند که امکان موفقیت از طریق کاربست زور برای دستیابی به هدف وجود ندارد و توسل به خشونت، جز شکست در آن مقطع زمانی، نتیجه‌ای به بار نخواهد آورد. زمانی که محدودیت‌های نظامی برای آمریکاییان مشخص شود، برای آنان چاره‌ای باقی نمی‌ماند جز اینکه به پای میز مذاکره بروند، اما آنچه باید به‌شدت مورد توجه قرار گیرد این نکته بسیار حیاتی است که حضور آمریکاییان در پای میز مذاکره به معنای اعتماد این کشور به طرف دیگر نیست. مذاکره یک شیوه است برای تحقق خواست و اهداف و فاقد هرگونه بار تصدیقی به‌وسیله آمریکاست. قرارگرفتن آمریکا در فرآیند مذاکره با کشور خصم این کشور، به این معنا نیست که آمریکا برای اعتماد به طرف مقابل در مسیرگفت‌وگو وارد شده، بلکه نشانگر آن است که به‌کارگیری قوه‌قهریه برای تحقق اهداف، به‌وسیله آمریکا کارساز نیست. اتحاد جماهیر شوروی که به‌عنوان بزرگ‌ترین، پرقدرت‌ترین و نافذترین خصم آمریکا در حدفاصل سال‌های 1945تا1991 در صحنه جهانی به نقش‌آفرینی پرداخت، برای آمریکا چاره‌ای جز این نگذاشت که پای میز مذاکره برای مدیریت روابط دوجانبه برود. آمریکاییان پس از وقوف به این حقیقت که امکان پیاده‌سازی استراتژی نظامی «تلافی همه‌جانبه» جان فاستردالس موجود سیاست‌های شوروی وجود ندارد مذاکره با رهبر جهان کمونیست را تنها گزینه موجود یافتند. از زمان خروشچف، روند مذاکرات دو کشور به‌طور جدی آغاز شد که در عصر برژنف شکوفایی فزاینده‌ای را شاهد بود. مذاکرات بین دو کشور در نیمه‌دوم دهه 80 در عصر لیبرال‌ترین رهبر شوروی و محافظه‌کارترین رییس‌جمهور آمریکا در عصر مدرن در اوج بود. آمریکاییان با وجود اینکه در زمینه‌های مختلف در طول سال‌های متمادی با شوروی مذاکرات جدی و مفصلی انجام دادند اما مردم و تصمیم‌گیرندگان آمریکایی هیچ‌گاه این واقعیت را پنهان نساختند که کمترین اعتماد را به رهبران شوروی دارند. دو کشور دارای دو جهان‌بینی متفاوت بودند که ضرورتا آنان را در دو مسیر متفاوت و به‌شدت متضاد قرار داده بود. مذاکرات بین دو کشور براساس وقوف به دو نکته کاملا آشکار و غیرقابل‌کتمان استوار بود. ارزش‌های آمریکایی و خصم این کشور به‌طور بنیادی در تعارض هستند و دیگر اینکه مذاکره فقط وسیله‌ای برای مدیریت تفاوت‌ها و اختلافات بین دو کشور است و قرارگرفتن پشت میز مذاکره به منزله این نیست که این کشور به شوروی اعتماد دارد بلکه از دید رهبران آمریکایی با توجه به عدم‌توانایی این کشور برای توسل به حمله نظامی کوتاه‌ترین راه و تنها گزینه در اختیار برای تضعیف کشور خصم و تحقق اهداف استراتژیک اقدام به مذاکره بود. این به آن معناست که آمریکاییان، صحنه مذاکره را محلی برای نشان‌دادن اعتماد در نظر نمی‌گیرند بلکه آن را چارچوبی برای مشروعیت‌بخشیدن به تلاش خود در رابطه با تحقیق‌کردن درباره صحت تعهدات کشور خصم در نظر می‌گیرند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.