|

ایران، یک سو قدرت‌ها، یک سو

مراد عنادی . کارشناس‌ارشد روابط بین‌الملل

برنامه هسته‌ای ایران در یک‌دهه اخیر از مهم‌ترین مسایلی بود که با سکانداری افراد مختلف در دولت و شورایعالی امنیت ملی، مراحلی متفاوت را پشت‌سر گذاشته است. در سال 84 - قبل از انتقال قدرت دولت خاتمی به احمدی‌نژاد- تعلیق داوطلبانه فعالیت هسته‌ای ایران که از سال 82 آغاز شده بود، شکسته شده و جمهوری‌اسلامی ایران فعالیت هسته‌ای خود را از سر گرفت. دلیل این امر این بود که قدرت‌های غربی «بدعهدی» کرده و به تعهدات توافقنامه‌هایی از قبیل «بیانیه تهران»، «پاریس» و «بروکسل» پایبند نمانده و آنها را زیر پا گذاشتند. بعد از شکستن تعلیق داوطلبانه، فضای جدیدی ایجاد شد که به سمت بی‌اعتمادی حرکت می‌کرد و ایران در این فضا بر اساس مشی محمود احمدی‌نژاد، سیاست «نگاه به شرق» را دنبال می‌کرد تا بتواند تعامل با روسیه و چین را جایگزین همکاری با «تروییکای اروپایی» کند. اما به نظر می‌رسید در مقولات بین‌المللی حتی تروییکای اروپایی نیز نمی‌توانست نقش لازم را ایفا کند. البرداعی در این‌باره در خاطرات خود اشاره می‌کند که به حسن روحانی؛ دبیر شورایعالی امنیت ملی دولت خاتمی گفته بود که بحث هسته‌ای ایران، بیشتر به تنش ایران و آمریکا مربوط می‌شود، بنابراین اگر ایران و آمریکا بتوانند مذاکراتی در این خصوص داشته باشند، بقیه کشورها نیز با آنها همراه خواهند شد. سیاست خارجی و دیپلماسی دولت نهم جمهوری اسلامی ایران تهاجمی بود و اعتمادسازی و تنش‌زدایی از عناصر مفقوده سیاست آن دوران بودند و به عملکرد اروپا و آمریکا نیز انتقاد داشتند. با این رویکرد، برنامه هسته‌ای ایران بدون اینکه دچار انحرافی شده باشد یا قانونی را زیر پا بگذارد، به شورای امنیت ارجاع داده شد و غرب از فضای سیاسی آن دوره نهایت بهره را برده و قطعنامه‌های زنجیره‌ای از جمله1696، 1737 و 1747 را علیه ایران صادر کرده و فشارها را تشدید کردند. سیاست نگاه به شرقی هم که مطرح شده بود نتیجه چندانی دربرنداشت و در بسیاری موارد همین کشورها نیز به ضرر ایران رای دادند چراکه کشورهایی مانند روسیه و چین هرچند در سیاست‌های اعلامی خود همسویی با ایران را مطرح می‌کردند، اما در عمل اینگونه نبود و روابط با آمریکا و اروپا در وزن‌کشی و اولویت‌بندی آنها به دلیل حجم بالای مبادلات تجاری از اهمیت بیشتری برخوردار بود. حتی قراردادهای هسته‌ای میان آمریکا و هند گسترش پیدا کرد و چین و روسیه نیز با کارت ایران بازی کرده و به‌دنبال امتیازگیری و پیگیری منافع خود بودند و حاضر نبودند به‌خاطر ایران آسیبی به منافعشان وارد شود. بررسی و ارزیابی هر تصمیمی بستگی به مقطع و موقعیت تصمیم‌گیری دارد و باید با توجه به شرایط زمانی سنجیده شود، بنابراین مسوولان نیز باید فرصت‌ها و محدودیت‌ها را در ظرف زمان تحلیل کنند. بر این اساس بهتر می‌توان عملکرد تیم‌های مذاکره‌کننده هسته‌ای را تحلیل کرد. در دوره اصلاحات همه تلاش‌ها برای جلوگیری از کشیده‌شدن پرونده هسته‌ای ایران به شورای امنیت بود تا در همان آژانس انرژی اتمی یا شورای حکام حل‌وفصل شود. بعد از آن مقطع، مساله معاوضه «در غلتان و آبنبات چوبی» از سوی علی لاریجانی مطرح شد اما باید گفت در نهایت این مسیر ادامه پیدا کرد تا امروز، توافق هسته‌ای ژنو3 حاصل شد. هرچند شاید این مسیر را با اعمال دیپلماسی دقیق‌تر و منعطف‌تر با حفظ منافع ملت، می‌شد کم‌هزینه‌تر هم پیمود اما در این راه هزینه زیادی صرف شده و دستاوردهایی همچون 19هزارسانتریفیوژ به‌دست آمده است. ایران ناگزیر باید این مسیر را طی می‌کرد تا امروز از آن به عنوان یک قدرت هسته‌ای یاد شود. تلاش‌های یک دهه تیم‌های مذاکره‌کننده هسته‌ای مختلف، برای برنامه هسته‌ای ایران در مذاکرات ژنو نتیجه‌بخش بود و در این امر عناصر و عوامل مختلفی نقش داشتند همان‌طور که «جیمز روزنا» مطرح کرده است در یک تصمیم‌گیری تنها یک عامل دخیل نیست بلکه مجموعه‌ای از عوامل دخالت دارند. در این دوره علاوه بر تبحر و حرفه‌ای‌بودن تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای، سوابق و آشنایی دکتر ظریف با مبانی و ادبیات روابط بین‌الملل، فرمایشات مقام‌معظم‌رهبری در مورد «نرمش قهرمانانه»، مقاومت و ایستادگی مردم، همکاری خوب ایران با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، سفر اخیر «آمانو» مدیر کل آژانس به ایران و رویکرد جان کری و اوباما و فضای بین‌المللی نیز تاثیرگذار بودند. حزب دموکرات در آمریکا تلاش دارد این دستاورد را در دوره خود به ثبت برساند تا برگ برنده‌ای برای آنها در انتخابات بعدی باشد. از سوی دیگر می‌توان گفت دولت یازدهم ایران، «بین‌الملل‌محور»، اعتدالگرا و دارای رویکردی تنش‌زدایی است در حالی که دولت‌های نهم و دهم از نگاه بین‌المللی ضعیفی برخوردار و معتقد به همکاری «جنوب- جنوب» بودند که در تاکتیک‌های تیم هسته‌ای جلیلی دیده شد. اما در دوره اخیر، تیم هسته‌ای وزارت خارجه در مذاکرات ژنو سه موفقیت بزرگی برای جمهوری اسلامی ایران به‌دست آورد. آنها اصل غنی‌سازی ایران را به رسمیت شناختند و حتی خارج از مفاد توافق نامه که به عنوان نقشه راه است و امتیازاتی که داده و گرفته شد، به لحاظ پرستیژ بین‌المللی و براساس «نظریه مورگنتا» ایران در تراز یک قدرت جهانی مطرح شد و در گفت‌وگوهایی رودررو با شش قدرت بزرگ دنیا قرار گرفت و توافقنامه‌ای را امضا کرد که میلیون‌ها نفر شاهد آن بودند و قواعد برد-برد نیز رعایت شد. البته بعد از این توافق هسته‌ای بین ایران و گروه 1+5، بحث‌هایی از سوی اوباما و جان کری مطرح شد که به‌نظر می‌رسد بیشتر مصرف داخلی دارد و می‌خواهند خود را از فشارهایی که از جانب کنگره است، رها کنند. در نهایت می‌توان گفت مذاکرات ژنو3 از موفقیت‌های جمهوری اسلامی ایران است و اثرات سازنده و مثبت آن به‌زودی آشکار خواهد شد. همان‌طور که اولین اثر آن اثر روانی بود و منجر به کاهش قیمت سکه و ارز شد، در بلندمدت و میان‌مدت نیز که به‌تدریج تحریم‌ها برداشته می‌شود، حضور شرکت‌های بزرگ و اقتصادی در ایران بیشتر و سرمایه‌گذاری بیشتری در پی خواهد داشت که سبب رونق صنعت شده و تحرک و جهش بزرگی در اقتصاد ایران ایجاد خواهد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.