|

آرشیو دیجیتالی موسسه «اطلاعات» همچنان ادامه دارد

گنجینه 3میلیون عکس و مطلب مطبوعاتی

مهسا جزینی

بیش از یک‌میلیون‌و200‌هزار قطعه‌عکس و کمی بیش از یک‌میلیون‌و600‌هزار عنوان مطلب، تا این لحظه آرشیو شده است؛ از سال 1334 شمسی تا امروز. آرشیو دیجیتالی موسسه «اطلاعات» در طبقه اول ساختمان بلندمرتبه اتوبان حقانی، با 18نفر کارمند که روزانه از صبح تا 7:30عصر مشغول دریافت، پردازش و اسکن اخبار نشریات هستند، بیشتر و بیشتر می‌شود. بهروز طیرانی، مسوول بخش آرشیو موسسه «اطلاعات»، می‌گوید: «از سال 72 آقای محمود دعایی به‌دنبال تحول در بخش آرشیو روزنامه بود. برای همین، ما ابتدا یکسری کار مفصل روی سیستم آرشیو دستی که تا آن‌زمان معمول بود، انجام دادیم تا مقدمات تبدیل آن به دیجیتالی فراهم شود. بر این اساس، ضروری بود، کلید واژه‌های جدیدی تعریف کنیم، طبقه‌بندی‌ها و ادغام‌های نو- چه در بخش عکس و چه مطالب- انجام دهیم. پس از دو سال و زمانی که همه این بسترسازی‌ها انجام شد، سفارش برنامه‌نویسی آرشیو رایانه‌ای را دادیم.» به گفته طیرانی، کار اما به دلایل فنی کمی کند پیش می‌رفت: «تا سال 79 بیشتر با «آزمون و خطا» پیش می‌رفتیم اما نهایتا، از اول اردیبهشت 81، سیستم کامپیوتری راه‌اندازی شد. آغاز کار هم با قطع ورود عکس‌های چاپی به سیستم و الزام به ورود عکس‌های دیجیتالی به سیستم بود. مرحله بعد در حوزه مطالب روزنامه‌ها بود. در روش پیشین، مطالب بعد از برش، روی کاغذها چسبانده و به پرونده‌های موضوعی منتقل می‌شد. پس از بازنگری، مطالب «اسکن» شده و وارد سیستم می‌شوند.» به‌تدریج که روزنامه‌ها صاحب «سایت» و نسخه «پی‌دی‌اف» شدند، شیوه «اسکن» بریده مطالب و اخبار روزنامه‌ها هم کنار گذاشته شد ما هم شروع کردیم به برداشتن نسخه‌های «پی‌دی‌اف» روزنامه‌ها از روی «سایت‌ها»، تا جایی که الان روزانه 250 تا 300خبر و عکس از روزنامه‌ها وارد سیستم می‌شود.» به جز اخبار روزانه، کارمندان بخش «آرشیو» کم‌کم باید پرونده‌های آرشیو کاغذی را هم وارد بخش «دیجیتال» می‌کردند اما هنوز پرونده‌های موضوعی متعددی بود که از آرشیو کاغذی وارد آرشیو دیجیتال نشده بود. یکی از دلایل این اتفاق، کمبود تعداد کارمندان بود. تعداد شاغلان در «آرشیو» در مقایسه با سابق کاهش یافته و شیفت کاری از سه به یک شیفت، کاهش یافته بود و همین وضعیت، کار را دشوار کرد. به‌ویژه آنکه حجم ورودی خبرهای روزانه قابل «آرشیو» سیر صعودی پیدا کرده است. اما کارکنان «آرشیو» می‌کوشند با تلاش مضاعف، بخشی از کمبود پرسنل را جبران کنند تا نقصان عمده‌ای در مطالب اصلی‌ترین «آرشیو» مطبوعات کشور پیش نیاید. «آرشیو» موسسه «اطلاعات»، اولویت را به خبرها، گزارش‌ها و مقالات روزنامه‌ها داده است اما از مجلات و نشریات علمی - تخصصی هم غافل نیست و با گردآوری و آرشیو این نشریات، قرار است بعد از «به‌روز»شدن آرشیو روزنامه‌ها، مطالب این نشریات هم به آرشیو «دیجیتال» افزوده شوند. در حال حاضر، بخشی از مجلات و نشریات متعلق به موسسه «اطلاعات» از سال 82 به بعد، توسط قسمت فروشگاه موسسه، در قالب «دی‌وی‌دی» جمع‌آوری شده‌اند، اگرچه هنوز وارد بخش جست‌وجوی دیجیتال نشده‌اند. مجلدات اغلب مجلات و نشریات دیگر- غیروابسته به موسسه «اطلاعات»- هم از همان نخستین شماره جمع‌آوری و گالینگورشده، در «آرشیو» موسسه اطلاعات موجود است و بناست این بخش از موجودی «آرشیو» هم در آینده، به شکل «دی‌وی‌دی» آماده عرضه شود. از میان نسخه‌های خود روزنامه، تاکنون، «دوره» سال‌های 1305 و 1306 و 1340 تا 1346، 1357 تا 1362 و 1367 به بعد به‌صورت «سی‌دی» درآمده‌اند و تبدیل به «سی‌دی» «دوره» بقیه سال‌ها هم در حال انجام است. خدمات کمی تا قسمتی خصوصی طیرانی، مسوول «آرشیو»، می‌گوید: «خدمات آرشیو موسسه «اطلاعات» جنبه عمومی ندارد بلکه چون متعلق به خود موسسه است، به نوعی، «خصوصی» محسوب می‌شود. خدمات‌دهی در وهله نخست، برای نشریات موسسه و به‌ویژه تحریریه روزنامه «اطلاعات» تعریف شده است. به محققان و پژوهشگران و دانشجویان مراجعه‌کننده، در صورت ارایه معرفینامه کتبی یا شفاهی، سرویس می‌دهیم.» وی می‌افزاید: «خدمات ما برای تفنن نیست آنان که عشق روزنامه‌‌های قدیمی را دارند یا برای سرگرمی به‌دنبال تورق و گشتن در روزنامه‌ها هستند، می‌توانند به مرکز اسناد و کتابخانه ملی یا کتابخانه مجلس یا سایر نهادهای عمومی اینچنین مراجعه کنند.» البته این به محدودیت امکانات سرویس‌دهی «آرشیو» اطلاعات به متقاضیان خارج از موسسه هم بازمی‌گردد؛ مثلا، تنها دو دستگاه یارانه مجهز به سیستم «جست‌وجوی آرشیوی» برای مراجعان فعال است و نه بیشتر. یکی از سوال‌های مهم این است که چرا روزنامه اطلاعات سایتی مانند سایت موسسه «نمایه» یا موارد مشابه درست نمی‌کند تا با قراردادن محتوای آرشیو و اتصال آن به سایت، با ایجاد امکان حق عضویت، فضایی برای دسترسی عمومی فراهم کند؟ در این صورت، حتی می‌تواند در ازای ارایه خدمات هزینه هم دریافت و به نوعی درآمدزایی هم برای خود ایجاد کند. پاسخ مدیر بخش آرشیو به آن ابهام چنین است: «من موافق راه‌اندازی سایت و ارایه خدمات به عموم هستم ولی هنوز این کار عملی نشده است. البته برنامه آن را داریم اما به دلایل فنی امکان‌پذیر نشده است.» خدمات بخش آرشیو دیجیتالی موسسه «اطلاعات» در حال حاضر هم صد‌درصد رایگان نیست اما در مقایسه با هزینه‌های کار و شیوه آرشیو‌های مشابه (مانند سایت‌هایی که حق عضویت می‌گیرند) هزینه کمی از خدمات‌گیرنده دریافت می‌شود. «طیرانی» می‌گوید: «مهم‌ترین علت دریافت این هزینه اندک، این است که فرد ملزم به انتخاب شود نه اینکه اطلاعات را فله‌‌ای جمع‌آوری کند.» شما در صورتی که بخواهید از آرشیو دیجیتالی موسسه «اطلاعات» استفاده کنید، امکان «پرینت» یا استفاده از «فلش» را ندارید؛ «فایل» عکس یا مطلب مورد نظر را انتخاب و ذخیره می‌کنید. مسوول مربوطه آن را برای شما روی «سی‌دی» ریخته و تحویل شما می‌دهد. مشتری از همه جا مشتریان «آرشیو دیجیتالی» موسسه «اطلاعات» از همه قشری هستند؛ از دیپلمات‌های وزارت خارجه تا دانشجوی رشته معماری که به‌دنبال سوژه، خبر یا گذشته موضوعی می‌گردند که امکان پیداکردن آن را جاهای دیگر پیدا نمی‌کنند؛ مثلا چندی قبل، یک گروه از وزارت‌خارجه که به‌دنبال کار روی موضوعی درخصوص روابط خارجی ایران بودند، چندماه به‌طور مرتب به آرشیو «اطلاعات» سر می‌زدند. با اینکه خود وزارت‌خارجه هم آرشیو تقریبا مناسبی دارد، اما «طیرانی» می‌گوید: «اطلاعات یکی از کم‌نظیر‌ترین آرشیو‌ها را دارد چون با ثبت حتی جزیی‌ترین اخبار مربوط به یک موضوع، امکان دسترسی محقق به برخی واکنش‌ها، پیامدها، سوابق و حواشی مربوط به موضوع یا یک خبر را که گاهی در یک کار تاریخی اهمیت زیادی دارد فراهم می‌کند. در حالی‌که در آرشیو‌های دیجیتالی موجود، بیشتر مقالات، آن هم مقالات نشریات و مجلات جمع‌آوری می‌شوند تا اخبار و گزارش‌های روزنامه‌ها.» مدیر «آرشیو» موسسه «اطلاعات» به پژوهش دیگری درخصوص روابط ایران و آمریکا اشاره می‌کند که در کتابی از سوی وزارت‌خارجه پیش از این منتشر شده است: «80‌درصد منابع از آرشیو موسسه «اطلاعات» و 20‌درصد از کتاب‌های موجود یا آرشیو خود وزارت‌خارجه استفاده شده بود.» با این حال، به نظر می‌رسد برای محقق یا پژوهشگری که از آرشیو دیجیتالی موسسه «اطلاعات» استفاده می‌کند، یکی از اشکالات موجود، محدودیت در تعریف کلیدواژه‌هاست؛ گاهی برای پیداکردن سابقه یک موضوع در طول مثلا 30سال، محقق مجبور است وقت زیادی صرف کند چون‌ به‌کلیدواژه‌های محدودی برای جست‌وجو دسترسی دارد. اگرچه یک امکان خوبی که دارد، این است که می‌تواند سوژه موردنظر را بر اساس سال جست وجو کند؛ امتیازی که آرشیو دیجیتالی موسسه «اطلاعات» به او می‌ دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.