|

پس از« ژنو»

فرنگیس بیات

رسانه‌های جهان در روزهای گذشته به ضرورت اهمیت امضای توافقنامه موقت ژنو، بیشترین حجم از پوشش خبری بین‌المللی خود را به توافقنامه نیمه‌شب 24نوامبر اختصاص دادند. برداشت‌های خوشبینانه و محتاطانه مثل همیشه روند غالب این گزارش‌ها و تحلیل‌هاست. گزارش‌هایی که گویی بیش از هرچیز درصدد رمزگشایی از توافقنامه تهران- واشنگتن است تا پرونده‌ای که قدرت‌های بزرگ برسر یک میز به حل اختلاف بر سر آن به تهران همت گذاشتند. نگرانی تندروهای عصبانی از این قرارداد و چشم‌اندازهای آتی حصول به توافقی جامع، نکته‌های مشترک تقریبا تمامی این تحلیل‌هاست. گشایش درهای دیپلماتیک در خاورمیانه محبوبیت باراک اوباما که در دوره دوم رییس‌جمهوری‌اش تحت‌تاثیر قانون «بیمه درمانی» و موافقت اولیه به دست آمده در ژنو قرار داشت، این‌روزها می‌رود که درگیر سوژه‌های دیگری شود. لحظه مهمی فرارسیده است چراکه سیاست خارجی به خط مقدم سیاست‌های کاخ سفید رانده می‌شود که پیش از این درگیر مشکلات داخلی بود. هم‌اکنون اوباما این شانس را دارد که برای اولین‌بار در طول 30سال گذشته طرح جدیدی برای حضور آمریکا در خاورمیانه بریزد. اما این واقعیت محض که ایران و آمریکا نهایتا بعد از 34سال توانستند توافق دیپلماتیکی را امضا کنند، گویای این واقعیت است که درهای جدیدی از انتخاب‌های ژئوپلیتیکی که برای هیچ‌یک از روسای‌جمهوری بعد از «جیمی کارتر» ممکن نبود، باز شده است. «ولی نصر» از کارشناسان سیاست خارجی آمریکا در ارزیابی خود گفته است: «اصلا مهم نیست شما درباره این توافق چه فکر می‌کنید، این توافقی تاریخی است... چرخش زلزله‌واری در منطقه اتفاق افتاده است و کل صحنه شطرنج منطقه را مجددا آرایش خواهد داد.» سیاست اوباما در منطقه خاورمیانه درواقع از دو طیف عبور می‌کند؛ اول هدف اوباما در کنترل گسترش برنامه هسته‌ای ایران و دوم تمایل شدید او برای اجتناب از درگیرشدن در هر جنگ دیگری در خاورمیانه. به اعتقاد «نصر» با وجودی که اوباما همچنان به‌دنبال گشایش‌های دیپلماتیک بیشتری است، می‌تواند در محاسبات منطقه‌ای بر سر سوریه یا در افغانستان با مشارکت ایران برای انعقاد یک توافق پس از جنگ با طالبان همکاری کند. چشم‌انداز چنین «بازآرایش» استراتژیک بلندمدتی دقیقا موجب درک وضعیتی نگران‌کننده از سوی دیگر متحدان آمریکا در منطقه یعنی عربستان، دولت‌های حاشیه خلیج‌فارس و اسراییل شده است. برای اوباما حل بحران هسته‌ای ایران فرصتی بود که البته خطر عصبانی‌شدن متحدان اروپایی به‌خصوص فرانسه را هم دربر داشت. این عصبانیت بیشتر نتیجه مذاکرات محرمانه موازی ایران و آمریکا در کنار گفت‌وگوهای ژنو بود؛ گفت‌وگوهایی که از سوی آمریکایی‌ها و کسانی مثل «جیک سولیوان»، «جوزف بایدن» و «ویلیام برنز» هدایت می‌شد. مخالفان سرسخت‌تر می‌شوند رهبران هر دو حزب دموکرات و جمهوریخواه تهدید کردند که تحریم‌های تنبیهی جدیدی را در مقابل ایران تصویب می‌کنند، چراکه بر این باورند که توافق ژنو با اینکه فضای زیادی به دولت ایران می‌دهد اما فضای چندانی در مقابل آن مطالبه نمی‌کند. ویژگی «عدم‌تناسب» مفاد این قرارداد به‌زعم دموکرات‌ها و جمهوریخوا‌هان باعث شده است تا سناتور بانفوذ دموکرات «چارلز شومر» با اعلام اینکه «ما دسامبر بازخواهیم گشت» تهدید کند که تحریم‌های بیشتری را تصویب خواهند کرد. چنین تحرکاتی می‌تواند باعث ساقط‌شدن توافق هسته‌ای با ایران شود. رسیدن به توافقی جامع با ایران چالش‌های فوق‌العاده دشوار دیپلماتیک و فنی خواهد داشت. این گفته مقامات رسمی آمریکایی و اروپایی است. آنچه واشنگتن در این مرحله به‌دنبال آن است ازکارانداختن زیرساخت‌هایی است که اتفاقا تهران راه درازی تا نظامی‌کردن آنها دارد. کاخ‌سفید آشکارا نشانه‌هایی را برای دفاع از انعقاد موافقتنامه برای قانونگذاران و دیگر رهبران خارجی فرستاده بود. این روزها ایران با بزرگداشت امضای این موافقتنامه آن را پیروزی حسن روحانی و گامی برای کاهش دشواری‌های اقتصادی می‌داند. با این وجود نباید فراموش کرد که موافقتنامه دولت اوباما با تهران خطرات خود را ایجاد می‌کند. اینکه متحدان کلیدی آمریکا در موقعیت رویارویی با سیاست‌های آمریکا به بهانه تهدید امنیتشان هستند. البته ناظران منطقه‌ای نیز معتقدند که گسست در پیوندهای امنیتی با این کشورها می‌تواند سیستم دفاعی آمریکا را که بیش از 30سال است در منطقه مستقرشده دچار اشکالاتی کند. یک کارشناس عرب مسایل ایران توضیح می‌دهد که: «دیپلماسی آمریکا فرصت‌های زیادی را به وجود آورده، فرصت‌هایی که البته خطرناک هم هستند. بسیاری از متحدان آمریکا می‌بینند که واشنگتن مسیر سیاسی خود را از متحدان سابقش جدا کرده است.» توافق موقت با تهران از ایران می‌خواهد بخشی از برنامه هسته‌ای‌اش را متوقف کند و در مقابل بخشی از تحریم‌ها را بشکند. یک توافق دایمی میان ایران و قدرت‌های بزرگ نیازمند این است که دوطرف گام‌های بیشتری بردارند، که به توصیف اوباما «آسان نخواهد بود.» طرف آمریکایی این توافق را تلاشی برای مرحله اعتماد‌سازی برای گفت‌وگوهای بیشتر می‌داند. در این میان اسراییل و کشورهای عربی توافقنامه را به‌واسطه اینکه برای اولین‌بار غرب پذیرفت ایران غنی‌سازی اورانیوم را در خاک خود و برای استفاده نیروگاه‌های خود با اهداف صلح‌آمیز ادامه دهد، نپذیرفته‌اند و به‌خاطر آن عصبانی‌اند. از محافل خصوصی عربستان خبر می‌رسد که این کشور تهدید کرده است اگر ایران از امضای یک «توافقنامه نرم» موفق بیرون بیاید مجبور می‌شود برنامه نظامی هسته‌ای را دنبال کند. گفته می‌شود که ایرانی‌ها برای اعلام خبر امضای توافقنامه تمام شب را بیدار مانده بودند و صبح با شور و اشتیاق زیادی در مسیر صبحگاهی کار خود برای همدیگر بوق و چراغ می‌زدند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.