|

نگاهی به «نیچه و آری‌گویی تراژیک به زندگی»

بانگ معنا خواهی

مجتبی شیدا

«یک نهیلیست انسانی است که درباره جهان، اینگونه داوری می‌کند: جهان آنچنانی که هست نباید می‌بود و جهان آنچنان که باید می‌بود، وجود ندارد» (اراده معطوف به قدرت، قطعه ۵۸۵). جهان آنچنان که هست، جهانی سرد، تاریک، بی‌تفاوت و رخوت‌انگیز است. جهانی که در مردمانش جز «ملال»، «بی‌تصمیمی» و «انتظار» چیزی تولید نمی‌کند. جهانی که به قول یاسپرس «بی‌جهت شده است» هیچ جهت و راهنمایی در آن وجود ندارد. همه‌ انتولوژی‌ها و تئولوژی‌های دنیای قدیم و حتی همه کلان‌روایت‌های دنیای مدرن شکسته شده است و به تعبیر نیچه: مرگ خدا، مرگ حقیقت و مرگ هرگونه امر مطلق و ابژکتیو را در پی داشته است. جهانی که ما در آن زیست می‌کنیم و نیچه آن را بسیار خوب توصیف کرده است جهان نهیلیسم است. جهان بی‌متافیزیک. جهان تابلوهای تاریک و وهم‌آلود مونش، مردمانی با چهره‌های بهت‌زده و گیج و سرگردان که با اندوه و دل‌نگرانی و چشم‌های ازحدقه‌درآمده به یکدیگر خیره شده‌اند. جهان ازخودبیگانگی انسان با انسان و هستی. جهان تهی‌شده از هرگونه ذات، هرگونه باور و هرگونه شور و شیفتگی معطوف به زندگی. و به‌تعبیر هایدگر جهان سیطره سوبژکتیویسم در معرفت ما نسبت به جهان و پرسپکتیویسم در عرصه اخلاق و نسبی‌شدن همه‌چیز. روزگاری که والا‌ترین ارزش‌ها به قول نیچه خود را بی‌ارزش می‌سازند، همه‌چیز یکسان می‌شود و هیچ‌چیز ارزشی ندارد. «ما مرکز جاذبه‌ای که تاکنون به‌واسطه آن زندگی کرده‌ایم از دست داده‌ایم، ما از دست رفته‌ایم.» (اراده معطوف به قدرت، قطعه 30) پیامد چنین اوضاعی چیزی نیست جز سرگردانی، اضطراب و در یک کلام فلج اگزیستانسیل. نهیلیسم‌‌ همان «میهمان» مرموزی است که در پایان قرن ۱۹ نیچه گفته بود در آستانه در ایستاده است، امروز بی‌تردید صاحبخانه شده است؛ خانه‌ای که امروز در آن «خرد‌ترین» انسان ساکن شده است؛ انسانی که دیگر آرمان و باوری ندارد و برای هیچ‌چیز خود را به خطر نمی‌افکند. اخلاق او اخلاق رمگان است و همه‌چیز را کوچک و حقیر می‌خواهد. نهیلیسم بیماری روزگار ماست و اپیدمی نهیلیسم شرق و غرب عالم را در کام خود گرفته است. نهیلیسم «طاعون» است. کتاب «نیچه و آری‌گویی تراژیک به زندگی» کتابی است درباره «نهیلیسم» تالیف حمیدرضا محبوبی‌آرانی که می‌توان دو ویژگی عمده برای این کتاب ذکر کرد که آن را از کثیری از کتاب‌های دیگر درباره نیچه متمایز می‌کند. نخست آنکه مدعای مولف آن است که مواجهه و دغدغه اصلی و اصیل نیچه نشان‌دادن هرچه عمیق‌تر این «نهیلیسم» زمانه ماست و در ‌‌نهایت برساختن برون‌رفت یا پاسخی برای این وضعیت؛ پاسخی که مولف کتاب «بازارزش‌گذاری همه ارزش‌ها» نامیده است. ساخت و پرداخت تفسیر بدیلی که معیار‌ها و ارزش‌های نو را در پرتو اراده معطوف به قدرت می‌آفریند. ویژگی‌هایی که زندگی به خاطر آنها شایان تایید و «آری‌گویی» است. به‌هرحال این کتاب بر وجه اگزیستانسیل فلسفه نیچه تمرکز دارد و بحران معنا را پیگیری می‌کند و دوم اینکه این کتاب در سنت تحلیلی فلسفه آنگلوساکسونی نوشته شده است. در کشور ما تفسیرهای فیلسوفان تحلیلی معاصر از نیچه کمتر مورد توجه بوده است که (در قیاس با مفسران فرانسوی یا فیلسوفان آلمانی بعد از نیچه) و در کل خواندن یک متن روان و خوشخوان و بدون دست‌اندازهای فهم در مورد فیلسوف نا‌بهنگام و دشواری چون نیچه را باید به فال نیک گرفت. ولی چنانچه از خواندن این کتاب برمی‌آید تحلیل و بازکردن آموزه‌ها و اجزای درونی و پنهان آنها و بیرون‌کشیدن استدلال‌های نیچه به تعبیر مولف به این شیوه همراه با تقسیم‌بندی و مرحله‌گذاری و در کل پژوهشی که پیوسته در یک خط منسجم حرکت می‌کند گاهی متن اصلی نیچه را خنثی کرده و آن را تا مرز اختگی پیش می‌برد. وجه شاعرانه تفکر نیچه شور و هیجانی که «جان» آدمی را مخاطب قرار می‌دهد لابه‌لای این تحلیل‌ها از دست می‌رود، «آموزه‌ها» به «گزاره‌ها» بدل شده و گزاره‌ها نیز به دقت تحلیل شده‌اند. هرچند که از متن کتاب پیداست مولف با ادبیات کلاسیک و واژگان سنت عرفانی ما به‌خوبی آشناست اما قلم در کف خرد گذاشته و جانب مخاطب‌قراردادن امیال، غرایز، عاطفه و هیجان (همان‌هایی که به قول نیچه سرچشمه‌های ارزش‌های ما هستند) را فرونهاده است. این روند البته به ساده‌سازی و درک بهتر باورهای نیچه یاری می‌رساند اما فلسفه نیچه را از آنچه تاکنون باعث قوامش شده است می‌اندازد: «شور و شوریدگی». کتاب در پنج فصل و با دیباچه پروفسور «برنارد رجینستر» استاد دانشگاه برون نگاشته شده است و به گفته محبوبی‌آرانی این پژوهش در کل گرایش رجینستری پیدا کرده است یعنی باور به اینکه مساله محوری نیچه نه توجه به متافیزیک یا معرفت‌شناسی یا هنر یا هر چیز دیگری است بلکه بر سر معنا و مفهوم خود زندگی این‌جهانی و درد و رنج آدمی به‌همراه بدبینی است که نیچه می‌کوشد با پروژه «بازارزش‌گذاری همه ارزش‌ها» بر این نهیلیسم چیره شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.