|

شک بر جنگی خوب صلحی بد

فرشاد کوشا: در سال 1932 پس از به قدرت‌رسیدن فاشیست‌ها در ایتالیا و روی‌کارآمدن حزب ناسیونال‌سوسیالیست کارگری آلمان (حزب نازی) به رهبری آدولف هیتلر، صدای شکل‌گیری نظامی توتالیتر و تمامیت‌خواه توسط نازیسم در اروپا به گوش می‌رسید. این صدا بیش از هر چیز، جیغ هولناک جنگ را نجوا می‌کرد. پیوند نظام‌های توتالیتر بعد از جنگ جهانی اول، اینشتین را بر آن داشت تا نسبت به خطر جنگ- که این بار شدیدتر از پیش احساس می‌شد- چاره‌ای بجوید. در آن سال‌ها اقلیتی از آزاداندیشان صلح‌طلب، به‌دنبال چاره‌جویی برای جذب افکار عمومی علیه جنگ و جنگ‌طلبی بودند؛ از جمله آلبرت اینشتین، برتراند راسل، رومن رولان، کارل فون اوسیتسکی و دیگران که در انجمنی در تلاش اثبات و به بارنشاندن این باور بودند که بین‌المللی از دانشمندان و نویسندگان و روشنفکران جهان قادر خواهد بود در برابر بی‌مسوولیتی قدرتمندان سیاسی، افکار عمومی جهان را علیه جنگ‌طلبی متحد کنند. در ادامه این امر بود که اینشتین به توصیه آنری‌بونه، نامه‌ای به فروید می‌نویسد. گرچه اینشتین رابطه خوبی با روانکاوی نداشت اما با این حال در نامه‌اش به فروید از او می‌خواهد تا مساله ممانعت از جنگ را به لحاظ روانشناسی بررسی کند. هرچند فروید قبل از مکاتبه‌اش با او، یک‌بار با اینشتین ملاقات داشته و از آرای او درباره روانکاوی آگاه بود. او درباره اینشتین گفته: «نقطه‌نظرهای اینشتین را درباره روانکاوی می‌شناسم. چند سال پیش فرصتی پیش آمد تا با او گفت‌وگو کنم و دریافتم او به همان اندازه از روانکاوی سررشته دارد که من از ریاضیات. حتا می‌توانم بگویم که شناخت من از ریاضیات بیشتر از شناخت اینشتین از روانکاوی است». اینشتین به‌عنوان دانشمند علوم طبیعی به‌دنبال راه‌حل عملی پیشگیری از وقوع جنگ بود. او نامه‌اش به فروید را با این پرسش آغاز می‌کند: «آیا در مقابل فاجعه شوم جنگ راه نجاتی برای بشریت وجود دارد؟» اینشتین تصور می‌کرد که تشکیلاتی همچون سازمان ملل‌متحد که در آن زمان هنوز شکل نگرفته بود، می‌تواند از وقوع جنگ جلوگیری کند. در حالی که امروز همین نهاد پس از شش‌دهه حضورش بر عرصه سیاست جهانی، نه‌تنها نتوانسته از وقوع جنگ جلوگیری کند بلکه گاه به آتش جنگ‌افروزی نیز دامن زده است چراکه همواره کشورها یا ابرقدرت‌هایی بوده‌اند که بر جنگ پافشاری داشته‌اند و نفس حضور شورای امنیت سازمان ملل را بی‌اثر کرده‌اند. «زور» مساله‌ای بود که فروید نیز بر آن دست گذاشت و در پاسخ به نامه اینشتین از نسبت میان زور و حقوق نوشت. فروید در همان زمان از نقش و اقتدار نهادهایی اینچنینی قطع امید کرده بود. البته اینشتین به ناتوانی چنین نهادی آگاه بود و به‌همین‌دلیل سراغ فروید رفته بود تا پرسش «چرا جنگ» را با کسی که بر دانش روانشناسی مسلط است و پدیده روانکاوی را ابداع کرده، در میان بگذارد. فروید در دومقاله‌ با عناوین «سرخوردگی از جنگ» و «رابطه ما با مرگ» نظر خود را درباره پدیده جنگ و مرگ بیان کرده بود. بر همین اساس فروید در آغاز نامه‌ای که در پاسخ به اینشتین نوشت، تاکید داشت که مخاطبان اصلی پرسش «چرا جنگ» دولتمردان جهانند نه او و در ادامه می‌پذیرد که تنها در حیطه روانکاوی و دانش خودش به پدیده جنگ خواهد پرداخت. گرچه مکاتبات اینشتین و فروید به این دو نامه ختم نشد اما ناامیدی اینشتین و دوستانش به جذب فروید در انجمن «بین‌الملل روشنفکران»، پس از چند نامه، دیگر نامه‌نگاری‌های آنها متوقف شد. در سال 1933 این نامه‌ها در قالب کتابی با عنوان «چرا جنگ؟» به زبان‌های انگلیسی و فرانسه منتشر شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.