|

اندیشه‌های زیباشناختی

منیره پنج تنی: ووادیسواف تاتارکیوویچ کتاب سه‌جلدی تاریخ زیباشناسی را در فاصله سال‌های 1967-1962 به زبان لهستانی نوشته است. اولین ترجمه انگلیسی این کتاب در سال 1974-1970 منتشر شده است. ترجمه فارسی این اثر، ترجمه‌ای است تطبیقی از متن انگلیسی (انتشارات Continium) و متن آلمانی (انتشارات Schwabe und Co Ag)، البته با محوریت متن انگلیسی. جلد اول این کتاب به اندیشه‌ها و اصول زیباشناختی در دوران قدیم می‌پردازد و جلد دوم و سوم این اندیشه‌ها را در قرون وسطا و دوران مدرن واکاوی می‌کند. جلد نخست را سیدجواد فندرسکی ترجمه و نشر علم چاپ کرده است. این جلد اندیشه‌های زیباشناختی در هشت‌قرن یعنی از قرن پنجم پیش از میلاد تا قرن سوم پس از میلاد را در بر می‌گیرد. طبق تقسیم‌بندی فصول جلد اول، دوران قدیم مشتمل بر سه دوره مجزا یعنی دوره باستان، کلاسیک و یونانی‌گرایی است. در دوران کلاسیک بیشتر به شعر هومر و هسیود و اصول زیباشناختی منتج از آنها پرداخته شده است. در دوره کلاسیک یعنی اواخر قرن چهارم و پنجم، اندیشه‌های زیباشناختی فیثاغورث، هراکلیتوس، دموکریتوس، سوفسطاییان، افلاطون و ارسطو مطرح شده و به‌طور مبسوط زوایای اندیشه‌های آنان کاویده می‌شود. در فصل سوم یعنی دوره یونانی‌گرایی، ابتدا اندیشه‌های زیباشناختی اپیکوریان، شکاکان، رواقیون، سیسرو و فلوطین و سپس آرای متفکران درباره موسیقی، شعر، خطابه، هنرهای تجسمی و معماری مورد تامل قرار می‌گیرد. مولف همچنین به انواع تقسیم‌بندی هنر در دوران قدیم پرداخته است. در دوره قدیم شاهدیم که هنر یونانی (باستان و کلاسیک) متاثر از دو رویکرد دریسی و آیونی است. رویکرد دریسی، عینی و مبتنی بر تقارن است و رویکرد آیونی ذهنی و مبتنی بر خوش‌ریتمی. کتاب همچنین از حقایقی بحث می‌کند که در دوران قدیم به‌عنوان حقایقی مقبول بوده‌اند: 1- اینکه زیبایی به رابطه میان اجزا، عدد و اندازه بستگی دارد. 2- زیبایی ویژگی عینی اشیاست و نه تجربه ذهنی اشیا. 3- هنر با خیر و حقیقت ارتباط دارد. 4- زیبایی در طبیعت بیشتر از هنر است. 5- زیبایی عقلانی بر زیبایی حسی برتری دارد. 6- هنر مبتنی بر دانش است. 7- هنرها تابع قوانین و قواعد کلی‌اند. حقایق مذکور ذیل مباحث مهمی شکل می‌گیرند که به ویژگی‌های هنر و اهداف هنرمند مربوط‌ هستند؛ 1- اینکه در هنرها افسانه و حقیقت چگونه با هم درآمیخته‌اند و با هم چه نسبتی دارند. 2- هنر به واسطه تقلید ایجاد می‌شود یا آفرینش هنری. 3- هنر باید سودمند باشد یا لذتبخش. 4- آیا هنر موجب تزکیه و تطهیر روح می‌شود یا خیر؟ در جلد اول «تاریخ زیباشناسی» همچنین شاهد دگرگونی‌ها و تغییرات اندیشه‌های زیباشناختی در طول دوران قدیم هستیم. در این دوره نخست 1- هنر تابع قوانین دانسته می‌شود اما به تدریج بر استقلال هنر تاکید می‌شود. 2- در آغاز گفته می‌شود که الگوی هنر جهان خارج است، عقل، هنر را ادراک می‌کند، فیلسوفان در هنر فصل‌الخطابند و حقیقت مهم‌ترین عنصر در هنر است، اما گزاره‌های مذکور ثابت نمی‌مانند و دگرگونی‌هایی پیدا می‌کنند به‌طوری که الگوی هنر ذهن هنرمند، هنرمندان در هنر فصل الخطاب، حواس مُدرِک هنر و زیبایی مهم‌ترین عنصر هنر دانسته می‌شود. با توجه به مطالبی که ذکر شد، به نظر می‌رسد «تاریخ زیباشناسی» با محتوای دقیق و مبسوطی که دارد خلایی بزرگ را در رشته فلسفه هنر و زیباشناسی در ایران پرخواهد کرد و نقطه عطف مهمی در مباحث مربوط به نقد هنر، پژوهش هنر، تاریخ هنر و فلسفه هنر خواهد بود و از برخی جنبه‌های مغفول و نادیده برخی فیلسوفان و هنرمندان غبارروبی خواهد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.