|

نقد و بررسی نظریات جرالد کوهن در کتاب «چرا سوسیالیسم نه؟»

آنچه کوهن نمی‌بیند

السدیر مک‌اینتایر . ترجمه: نوید نزهت

اگر جایزه‌ای تحت‌عنوان بهترین کتاب بسیار کوتاه فلسفه سیاسی در 200سال گذشته وجود داشت، باید به «مانیفست کمونیست» تعلق می‌گرفت. این در حالی است که «چرا سوسیالیسم نه؟» می‌توانست رقیبی شایسته برای عنوانی مشابه در 20سال گذشته باشد؛ چراکه با شفافیتی قابل‌ملاحظه قضیه‌ای را مطرح می‌سازد که امروزه نیازمند توجه و ارزیابی است و در قیاس با بسیاری کتاب‌ها با حجمی سه یا چهاربرابر آن، ما را به تامل بیشتر وامی‌دارد. برتری‌های این کتاب وقتی مایه اندوه ما می‌شود که به یاد آوریم «چرا سوسیالیسم نه؟»، در کنار کتاب طولانی‌تر «نجات‌دادن عدالت و برابری»، آخرین اثری خواهد بود که از جرالد آلن کوهن به دست ما می‌رسد. تمامی آنچه کوهن به رشته تحریر درآورده، ارزش مطالعه دارد. احتمالا بیشتر آوازه او همچنان مدیون اولین کتابش، «نظریه تاریخ کارل مارکس» خواهد بود؛ اگرچه همان میزان درخشش و توانایی ارایه استدلال‌های دقیق در آثار اولیه‌اش، به‌خوبی در آخرین نوشته‌هایش هم مشهود است. با این‌همه، به مانند «مانیفست کمونیست»، سوالاتی که «چرا سوسیالیسم نه؟» برمی‌انگیزد، درست همسنگ تزهایی که در پی دفاع از آنان است، اهمیت دارند. اما آن تزها کدامند؟ کوهن سوسیالیسم را در پرتو ارایه دو مجموعه متفاوت از اصول و قواعد تعریف می‌کند: مجموعه اول که مستلزم برابری فرصت‌هاست و دومین مجموعه که به‌منظور دوام‌بخشی به اجتماع طرح‌ریزی شده‌ است. تا آنجا که بحث فرصت‌ها مطرح است، کوهن یک مساوات‌طلب رادیکال است. به‌زعم وی ضروری است که نه‌تنها از شر نابرابری‌هایی برآمده از «قیدوبندهای مبتنی بر منزلت برساخته اجتماعی» خلاص شویم- همچون آن قسم محدودیت‌هایی که به‌واسطه ساختار سلسله‌مراتبی جوامع فئودالی یا رویکردهای تبعیض‌آمیز علیه گروه‌هایی مشخص اعمال می‌شوند- بلکه باید بر آن دسته از نابرابری‌های ناشی از محرومیت‌های مادرزادی، تربیتی یا آموزشی و همچنین «تمایزات در میزان ظرفیت‌ها و توانایی‌های طبیعی و اجتماعی» نیز فایق آییم. تنها تفاوت وارده و قابل‌تحمل تحت اصل برابری فرصت‌های سوسیالیستی، به چیزی بیش از ترجیحات متفاوت شخصی، از جمله اولویت درآمد یا فراغت، بازنمی‌گردد. این به آن معناست که تنها آن سنخ از نابرابری‌ها با برابری حقیقی فرصت‌ها سازگار است که برخاسته از انتخاب آزاد افراد باشد؛ چنان‌که از بد روزگار به زیان آنان تمام شود. البته از نظرگاهی سوسیالیستی، حتی همین نابرابری‌ها نیز قابل‌پذیرش نیستند. زیرا مدارا با آنان در مغایرت با تحقق ایده‌آل اجتماع قرار خواهد گرفت. ایده‌آل اجتماع مستلزم این است که «افراد به فکر یکدیگر باشند، در صورت ضرورت و امکان از یکدیگر مراقبت کنند و نیز به همین مراقبت و اعتنا به یکدیگر فکر کنند.»(ص 48، ترجمه فارسی) چنین همدلی و مراقبتی پذیرش هرگونه نابرابری عمده‌ای را ناممکن می‌سازد، چراکه تفاوت حاصله درخصوص سختی‌ها و چالش‌هایی که افراد مختلف با آن مواجهند، مانعی در برابر برقراری روابطی اشتراکی مابین آنان است. دومین شرط لازم به‌واسطه آن اصلی اعمال می‌شود که «بنا بر آن، وقتی من به شما خدمت می‌کنم دلیلش این نیست که با این کار در مقابل چیزی عایدم می‌شود بلکه دلیلش این است که شما به خدمات من احتیاج دارید یا آن را از من انتظار دارید.»(ص 52، ترجمه فارسی) این رابطه متقابل جمعی در تضاد با دادوستد بازار قرار می‌گیرد، «چون بازار نه بر اساس تعهد افراد به یکدیگر- و تمایل به خدمت‌کردن به دیگران در عین دریافت خدمات از سوی آنان- بلکه بر اساس پاداش نقدی، فعالیت مولد را برمی‌انگیزد.»(ص 52، ترجمه فارسی) کوهن مدعی است همگی ما در موقعیت‌هایی خاص بر چنین اصول و قواعدی مهر تایید می‌گذاریم. او از سفری تفریحی مثال می‌آورد که همسفران «در چارچوب طرح و برنامه مشترک با یکدیگر همکاری می‌کنند و تا آنجا که میسر باشد، همه فرصت‌های کم‌و‌بیش مشابهی دارند تا کاری انجام دهند و استراحت کنند. البته به شرط آنکه، متناسب با توان و ظرفیتشان، در تامین شرایط کار و استراحت دیگران هم سهیم باشند.»(ص 22، ترجمه فارسی) کوهن امید داشت با نوشتن این کتاب، خوانندگانش را متقاعد سازد تا حتی آن هنگام نیز که در سفری تفریحی به‌سر نمی‌برند، به‌منظور تنظیم حیات اجتماعی‌شان بر این اصول گردن نهند. از این‌رو، کوهن دو پرسش را پیش می‌کشد: آیا ایده‌آل سوسیالیستی، چنان که تفهیم شد، امری مطلوب است؟ و آیا این ایده‌آل اصلا ممکن است؟ در رابطه با مبحث مطلوبیت، کوهن دو نگاه مخالف را مدنظر قرار می‌دهد. اول آنکه در یک سفر تفریحی از این دست، حق افراد در تصمیم‌گیری‌های شخصی و در مواقعی که انتخاب آزادانه آنان موجب بروز نابرابری می‌شود، نادیده انگاشته خواهد شد. کوهن پاسخ می‌دهد که در چنین مواقعی، تنها سنخ محدودی از اختیارات در تنگنا قرار می‌گیرند؛ و گذشته از این، در جامعه‌ای مبتنی بر بازار، شمار بسیاری از انتخاب‌هایمان به‌شدت و به شیوه‌هایی که از آن بی‌خبریم، محدود می‌شود. دومین ایراد مطرح‌شده آن است که اگرچه ارزش‌های سوسیالیستی می‌توانند در بین گروهی از دوستان و در مسافرتی تفریحی جذابیت داشته باشند، اما در مواجهه با روابط متغیر و پیچیده جاری در جامعه‌ای با ابعاد گسترده‌تر، نابجا به نظر می‌آیند. کوهن در پاسخ بر این گمان است که «تمام افراد دارای حسن‌نیت خوشحال خواهند شد که بشنوند می‌شود به نحو دیگری پیش رفت، کافی است هرکسی را که با او وارد مبادله می‌شوم، یا با او به‌شکلی ارتباط برقرار می‌کنم، کسی تلقی کنم که خصوصیت اساسی دوستی در حق او رواست... به یقین همه از اینکه [حس جمعی یا] اجتماع بیشتری در جامعه وجود داشته باشد استقبال می‌کنند نه از [حس جمعی یا] اجتماع کمتر.»(ص 64، ترجمه فارسی) اما تکلیف امکان وجود سوسیالیسم چه می‌شود؟ کوهن در اینجا دو شیوه ممکن را جهت تحقق چیزی نزدیک به آرمان‌های ارزشمند مساوات‌طلبانه و اشتراکی مدنظرش مورد واکاوی قرار می‌دهد. جوزف کارینز در کتاب «برابری، مشوق‌های اخلاقی و بازار» (1981) اقتصادی را توصیف می‌کند که در آن بازار سرمایه‌داری همچون امروز به‌کار خود ادامه می‌دهد، اما نظام مالیاتی تمامی نتایج نابرابری‌آفرین بازار را با «بازتوزیع درآمدها تا سرحد برابری کامل حذف می‌کند.»(ص 76، ترجمه فارسی) از سوی دیگر، بسیاری از حامیان سوسیالیسم بازار بر امکان برپایی اقتصادی اشاره دارند که بنگاه‌های متفاوت موجود در آن، ضمن رقابت در بازار، در مالکیت و اداره عموم یا کارکنان آن بنگاه باشند. در میان طرفداران سوسیالیسم بازار، این جان رومر و اثر او با نام «آینده‌ای برای سوسیالیسم» (1994) است که مورد توجه خاص کوهن قرار می‌گیرد. یکی از مشکلاتی که کوهن در طرح موردنظر کارینز رصد می‌کند، فراخوان او برای تجسم آن چیزی است که بسیار نامحتمل به نظر می‌آید: جامعه‌ای سرمایه‌دارانه که اعضایش با پذیرش مالیات‌بندی‌های برابری‌آفرین، مشتاقانه به انتخاب جمعی و غیرمنفعت‌طلبانه امکان بروز می‌دهند. این انتقاد علیه کارینز را می‌توان با قوتی بیش از آنچه کوهن عرضه می‌دارد، بیان کرد. در اقتصاد مدنظر کارینز، افراد در فعالیت‌های اقتصادی‌شان همچون رقیبانی منفعت‌طلب عمل می‌کنند، در حالی‌که در تصمیم‌گیری‌های سیاسی همان افراد همچون نوع‌دوستانی مساوات‌طلب عمل می‌کنند. چگونه چنین چیزی ممکن است؟ از این‌رو، کوهن به بحث در مورد برخی گونه‌های سوسیالیسم بازار روی می‌آورد. مشکل سوسیالیسم استوار بر بازار (حال هر روایتی از آن‌که باشد) این است که مبادلات بازاری جاری در آن، هم نابرابری‌هایی تولید می‌کند که با ایده‌آل سوسیالیستی ناسازگار است و هم خلاف «ارزش اجتماع» عمل می‌کند. بنابراین، کوهن نتیجه می‌گیرد با وجود آنکه اقتصاد مطلوب کارینز یا برخی نسخه‌های سوسیالیسم بازار به‌شدت بر سرمایه‌داری کنونی ارجحیت دارند، اما هنوز چند‌و‌چون تحقق چنین گذاری محل تردید است؛‌گذار از اقتصادی که در بطن آن، ترس و طمع کارکرد فعلی خود را حفظ کرده و اشکال گوناگون مبادلات بازاری در رواج نابرابری‌ها و تخریب اجتماع همچون امروز اثرگذارند، به سمت آن نوع اقتصاد سراسری که مظهر رویه‌ها و روحیات توصیف‌شده توسط کوهن در مسافرت تفریحی است. البته کوهن تاکید دارد که ما اکنون می‌دانیم که «هرگز نخواهیم دانست چگونه این کارها را انجام دهیم.»(ص 87، ترجمه فارسی) از طرفی دیگر، اگرچه «قدرت جاافتاده سرمایه‌داری و خودخواهی فردی انسانی» موانعی جدی در پیش‌رو هستند، «اما وجود این موانع دلیل آن نمی‌شود که خود ایده‌آل سوسیالیستی را رها کنیم.»(ص 91، ترجمه فارسی). در میان خیل عظیمی از افراد که باید به خواندن اثر کوتاه کوهن تشویق شوند، می‌توان از یک‌سو به دانشجویان و کارگران جوانی اشاره کرد که تازه در ابتدای مسیر تربیت سیاسی‌شان هستند و از سویی دیگر به آن سخنگویان ابله راست آمریکایی که واژه سوسیالیسم را به دشنامی فروکاسته‌اند. البته امید دارم آنانی که این کتاب را خوانده و مجذوب استدلال‌های آن می‌شوند، تنها به همین کتاب بسنده نکنند. چراکه شفافیت، گیرایی و متقاعدکنندگی این اثر از سوی نویسنده‌ای که به‌شدت تحت‌تاثیر مارکس قرار داشته است، بسیار نامنتظر می‌نماید. بنابراین، برای شروع بهتر است نه با خود مارکس، بلکه با کوهن و اثر دیگرش، «نظریه تاریخ کارل مارکس»، دست‌به‌کار شد. کوهن در آن کتاب، با تایید حکمی کلی مبنی بر آنکه «نیروهای مولد کارآمد، در روند طبیعی امور، جای خود را به نیروهای ناکارآمدتر نمی‌دهند، بلکه غالبا با نیروهایی بهتر جایگزین می‌شوند»، خود را دنباله‌رو مارکس تلقی می‌کند. به این ترتیب، پرسش کلیدی در رابطه با هرگونه گذار ممکن از سرمایه‌داری به سوسیالیسم آن است که آیا در آینده‌ای سوسیالیستی می‌توان به اقتصادی مولدتر از آنچه امروزه سرمایه‌داری فراهم آورده است، امید داشت. کوهن در ادامه، مساله هزینه و فایده راه‌اندازی انقلابی سوسیالیستی را برای طبقه کارگر پیش می‌کشد و نتیجه می‌گیرد تنها هنگامی تحمل خطرات حاصل از اقدامی انقلابی و سوسیالیستی نسبتا معقول است که بحران سرمایه‌داری به‌قدر کافی رو به وخامت رفته باشد. این سنخ از ملاحظات که باید در هرگونه تلاش برای پاسخ به پرسش «چرا سوسیالیسم نه؟» مورد توجه قرار گیرد، در کتاب «چرا سوسیالیسم نه؟» نادیده انگاشته شده‌اند. در عوض، به نظر می‌رسد کوهن بر این گمان است که ما در ابتدا سوسیالیسم را به‌مثابه ایده‌آلی انتزاعی مورد بحث و بررسی قرار می‌دهیم و تنها پس از آن است که درصدد پاسخگویی به الزامات و تغییرات موردنیاز آن در نظم اجتماعی و اقتصادی برمی‌آییم. این به آن معناست که کوهن از پیش کاملا اطمینان دارد همه یا حداقل بخش عمده‌ای از خوانندگانش، به محض شناخت ایده‌آل و چگونگی تحقق آن، دست به عمل می‌زنند. مارکس بر آنانی که چنین می‌اندیشیدند، لقبی اطلاق می‌کرد: «سوسیالیست‌های تخیلی» و بر این نظر بود که هیچ مسیر مستقیمی از سوسیالیسم تخیلی به آنچه وی سوسیالیسم علمی می‌نامید، وجود ندارد. چرا؟ چون ایده‌آل‌های انتزاعی هیچ‌گاه به‌تنهایی برای واداشتن انسان‌ها به کنش نظام‌مند سیاسی و اقتصادی کفایت نمی‌کنند. ما تنها هنگامی از این ایده‌آل‌ها متاثر خواهیم شد که بتوانیم نسبتشان را با آن اهدافی تشخیص دهیم که تحت سیطره ساختارهای اجتماعی و اقتصادی سرمایه‌داری پیشرفته، هرروزه در تقلای تحقق‌شان هستیم. اما همچنان چیزی دیگر نیز در گزاره‌های کوهن غایب است. دغدغه خاطر عمده کارگران در زندگی روزمره‌شان، در وهله اول شامل خانواده و سپس عموما کیفیت زندگی، حقوق و شرایط کاری و دست‌آخر هر آن‌چیزی می‌شود که در رابطه با فراغت آنان درخور توجه است، همچون تعلق‌خاطرشان به یک تیم فوتبال یا بیسبال. این دغدغه‌ها و دلبستگی‌های محلی از آن کسانی است که این‌روزها اغلب مالکینی بسیار خرد و آسیب‌پذیرند؛ چنان‌که به دارایی‌های اندکشان بهایی بیش از پیش می‌دهند. اما در تحلیل کوهن هیچ‌گونه نشانی از این ابعاد زندگی کارگران و اهمیتی که در انگیزش‌های سیاسی و اقتصادی بر دوش می‌کشند، به چشم نمی‌خورد. از این لحاظ، کوهن به اسلاف سوسیالیست تخیلی خود شباهت می‌یابد که هرگز آنچه را جی.کی.چسترتون و باقی توزیع‌گرایان به‌خوبی دریافته بودند فرانگرفتند؛ اینکه تنها شیوه سیاست عملی برای استثمارشدگان، دفاع در برابر تهدیدهای سرمایه‌داری و دولت مدرن و حفاظت از آن چیزهایی است که بحق به آنها بها می‌دهند. در خلال همین فرآیند، باید به‌دنبال کشف آن حقیقت بود که برای رهایی از سرکوب و استثمار، چه تغییر و تحولات دیگری نیاز است. سوال اینجاست. این تلقی ما را به چه قسم از سیاست در لحظه کنونی رهنمون می‌شود؟ هرگونه تلاش ابتدایی برای پاسخگویی به این پرسش، با روی‌آوردن به مسایلی همچون نقش حیاتی دستمزد و مسکن در تداوم زندگی خانوادگی، لزوم سازماندهی اتحادیه‌های کارگری برای دفاع از دستمزدها و بهبود شرایط کار یا ضرورت سیاسی تامین مسکن مناسب، ما را به‌طرز شگفت‌آوری از متن «چرا سوسیالیسم نه؟» دور می‌سازد. چراکه این اثر در کمال تعجب نسبت به سیاست‌ورزی کنونی سکوت پیشه می‌کند. با این‌همه، هر ایده‌آلی که بتواند به‌مثابه بدیلی حقیقی برای سرمایه‌داری جهانی‌شده در بطن مدرنیته پیشرفته، تصویری از خیر مشترک فراهم آورد، نیازمند آن است تا در قالبی پراتیک و فراتر از مقاومتی منفی، تکه‌تکه و موردی علیه سرمایه‌داری و دولت امکان بروز یابد. آن ایده‌آلی که چنین قابلیتی نداشته باشد، فاقد اعتبار و موضوعیت است. در اینجا، شاید چنین پاسخ بشنویم که از کتابی چنین کوتاه، توقعی بیش از اندازه داریم. انتظار می‌رفت کوهن در 82صفحه کتابش به چه‌چیز فراتر از آنچه به آن نایل شده است، دست یابد؟ اما در پاسخ باید گفت تلاش او درواقع با موفقیت حاکی از آن بود که شاید طرح پرسش «چرا سوسیالیسم نه؟» در 82صفحه امکان‌پذیر باشد، اما پاسخ به آن اینگونه نیست و این خود درسی بسیار ارزشمند است. --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- مواجهه اثر با اثر رحمان بوذری: السدیر مک‌اینتایر، متولد 1929، فیلسوف اسکاتلندی و استاد بازنشسته دانشگاه نوتردام است که در حوزه‌های متنوعی از فلسفه سیاسی و فلسفه اخلاق تا تاریخ فلسفه و الاهیات کار کرده و برای مخاطبان فارسی‌زبان نیز چهره آشنایی است. کتاب مشهور او با عنوان «در پی فضیلت» سال گذشته به فارسی منتشر شد و تاکنون چندین‌و‌چند کتاب کوچک درباره او نیز ترجمه شده است. انتخاب مقاله او درباره کتاب «چرا سوسیالیسم نه؟» برای ترجمه از دو جهت بوده است: نخست، صرفنظر از مروری دقیق بر نظریات جرالد کوهن درباره سوسیالیسم و نیز بررسی دقیق آخرین کتاب او، این مقاله نقد ایده‌های کوهن از منظر یکی از مطرح‌ترین چهره‌های جریان جماعت‌گرایی (Communitarianism) است. دوم و مهم‌تر از آن، از منظری ژورنالیستی، مقاله مک‌اینتایر نوعی آموزش نقد ایده‌های مخالف است. در این‌روزها که ژورنالیسم غالب بر ایران چیزی از نقد نیاموخته و آن را با «جدل»، آن‌هم از ساده‌ترین و پیش‌پاافتاده‌ترین نوع آن، اشتباه می‌گیرد و مجلات و مطبوعات پر است از نوشته‌ها و مصاحبه‌هایی که مصاحبه‌کننده از اصل مصاحبه‌شونده را قبول ندارد و با قرار‌دادن خود در جایگاهی برابر با سوژه مصاحبه، گفت‌وگو را به «محاجه» بدل می‌کند، مک‌اینتایر به ما می‌آموزد که چگونه برای نشان‌دادن کاستی‌های یک اثر باید از خود اثر شروع کرد، پیش‌فرض‌های آن را پذیرفت، پابه‌پای مقدمات جلو رفت و در نهایت تناقض‌های آن را نمایان کرد. این کار یعنی مواجهه اثر با اثر، یا آنچه «نقد درون‌ماندگار» خوانده می‌شود؛ چیزی که جای آن در صفحات انبوه مجلات و روزنامه‌های ایرانی خالی است. بخش دوم مقاله مک‌اینتایر از این‌منظر نه‌تنها نقدی است بر کتاب کوهن، بلکه شیوه درست «گیردادن» به یک متفکر یا مترجم است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.