|

درستایش مقدمه‌های شاپور اعتماد بر کتاب‌هایش

سیاستِ نوشتن

رحمان بوذری

«شاپور اعتماد» مقدمه‌نویس چیره‌دستی است. دو مقدمه بی‌نظیر او بر کتاب‌های «قرائت تاملات دکارت» و نیز «چرا سوسیالیسم نه؟» از برجسته‌ترین نوشته‌های سال‌های اخیر هستند. مقدمه‌هایی که می‌توان آنها را مستقل از خود کتاب خواند، لذت برد و ایده گرفت. مقدمه‌های او اگر نه بیش از کتاب، به‌همان اندازه سرشار از ایده‌ها و فکرهای زیسته است. اعتماد کم‌کار و گزیده‌نویس است، اما همان اندک نوشته‌های او ارزش چندبار خواندن دارد. آیرونی ویژگی نثری اوست، در کنار اقتصاد و اختصار. اغراق نیست بگوییم اگر کسی می‌خواهد شروع به خواندن دکارت کند، بهترین منبع مقدمه هفت‌صفحه‌ای اعتماد بر «قرائت تاملات دکارت» است و اگر کسی می‌خواهد با فلسفه سیاسی دهه 70 میلادی آشنا شود، کامل‌ترین و فشرده‌ترین منبع، هشت‌صفحه مقدمه «چرا سوسیالیسم نه؟» است. مقدمه‌هایی در قالب داستان، برای مبتدی‌ها و حرفه‌ای‌ها، نوآموزان و استادان، تازه‌واردان و کهنه‌کاران. مقدمه‌هایی به غایت «سیاسی» درباره متن‌هایی به‌ظاهر غیرسیاسی. سیاسی‌‌ترین خوانش از دکارت مقدمه «قرائت تاملات دکارت» قرار نیست مقدمه باشد بلکه از نظر اعتماد «دو کلمه به جای مقدمه» است و عنوان اصلی‌اش نیز همین آیرونی را در خود دارد: «ریاضیاتِ جبر و فیزیکِ اختیار». اما او در همین 8-7صفحه «دوکلمه به‌جای مقدمه»، یک‌دور هم تفکر و زندگی دکارت را به‌ ساده‌ترین و جذاب‌ترین و بدیع‌ترین شکل ممکن دوره می‌کند، هم به اشاره و کنایه به نحوه آشنایی ما با دکارت می‌پردازد. نکته‌سنجی او در این زمینه دقیق و سیاسی است: این نکته که آثار اصلی دکارت - گفتار و تاملات - هر دو به‌دست نمایندگان تیزهوش صاحب لباس و صاحب‌نام دو نهاد قدیمی و اصلی تاریخ ایران در ایام معاصر به فارسی ترجمه شده‌اند؛ نهاد سلطنت و نهاد روحانیت؛ محمد‌علی فروغی و احمد احمدی. شاید بتوان مقدمه «قرائت تاملات دکارت» را باوجود اینکه در آن هیچ صحبتی از سیاست نیست سیاسی‌‌ترین خوانش از دکارت در ایران دانست. از نظر اعتماد، انگیزه فردی هر یک از این دو مترجم از ما پوشیده است: «اما نباید قضاوت تاریخی بی‌جایی باشد اگر بگوییم یکی برای دانشگاه جدید‌التاسیس و دیگری برای حوزه به‌همان اندازه جدید‌التاسیس. این اوج تقسیم کار معنوی میان سنت و تجدد است - لااقل در تاریخ معاصر ایران.» اعتماد می‌کوشد نشان دهد از‌بین‌رفتن این وحدت منجر به تشدید تنش میان رنسانس مشروطه و رفرماسیون جمهوری در ایران خواهد شد. در ادامه نثر گزنده او به سرنوشت این دو کتاب نیز اشاره می‌کند: «با این حال اگرچه یکی برای دانشگاه ترجمه کرد و دیگری برای حوزه، الحمدلله ترجمه‌شان نه در دانشگاه خوانده می‌شود و نه در حوزه. هر دو اثر در حکم کتاب درسی هستند - هر دو به کار حفظ‌کردن می‌خورند و نه به‌درد قرائت‌کردن. اساسا خواندن آنها در شأنشان نیست.» این اما بخشی از داستان دکارت است که به ورود او به ایران مربوط می‌شود. اعتماد داستان زندگی و تفکر دکارت را نیز توضیح می‌دهد، در خلال داستان دیگری در این‌باره که آثار دکارت به چه درد می‌خورند - سوال ازلی و ابدی عامه از اهل فلسفه. او چنین پاسخ می‌دهد: «به‌درد مردم. اما به چه درد؟ به درد معرفتشان. ولی مردم که بامعرفت‌اند! نه، به درد اینکه بدانند چه راست است و چه دروغ.» آنگاه به زبانی ساده (اما نه ساده‌سازی‌شده) فلسفه دکارت را در دو،سه جمله خلاصه می‌کند: «به‌زعم دکارت آدمیزاد موجودی است شناختی، بامعرفت است و صاحب‌فکر. تعریف او از آدمیزاد صریح و دقیق و بدون تبعیض است: آدمیزاد یعنی جوهر متفکر (نام آن را بگذاریم اصل ماهیت اولیه)». بعد به‌سراغ تطور مفاهیم دکارتی در دوره جدید می‌رود: «بعد از چهارصد سال رسیده‌ایم به اصل موقعیت اولیه و اصل افتراق جان رالز و نظریه عدالت توزیعی او [... ] از نظر او میان اصل عدالت و مساوات تنشی وجود دارد. دکارت قلمرو مادی را رها می‌کند تا به قلمرو معنوی بپردازد: در نتیجه اصل برای او عبارت است از اصل عدالت و مساوات در عقل.» اعتماد سرنوشت تاریخی اصل مساوات‌طلبی در عقل را نیز دنبال می‌کند و یکی از مظاهر سیاسی آن را لیبرال - دموکراسی می‌داند: «در تاریخ بشر هیچ دینی این همه پیروان نداشته است». سرنوشت فردی خود دکارت ولی چیز دیگری بود. مشهور است که دکارت در نیمه قرن‌هفدهم از ذات‌الریه مرده است. چندی پیش تئودور ابرت در کتاب «مرگ مرموز رنه دکارت» استدلال کرد که دکارت به‌وسیله کشیشی کاتولیک به‌نام ژاک ویوگه مسموم شده است. اعتماد می‌نویسد: «دکارت با تشویش اذهان دیگر توسط تشویش ذهن خود به سزای اظهارعقیده خود رسید. چون حرفش این نبود که می‌اندیشم پس هستم، بلکه این بود که شک می‌کنم پس هستم.» آزادی، برادری، برابری مقدمه کتاب «چرا سوسیالیسم نه؟» با شرح دقیق، فشرده و در عین‌حال جذابی از فضای فکری سنت آنگلوساکسون در دهه 70 میلادی آغاز می‌شود؛ تاج‌گذاری سلطنت رالز و نازیک بر فلسفه سیاسی انگلیسی‌زبان. اینکه کسی بتواند در حدود 500 کلمه نزاع آزادی و عدالت را در آن دوره خلاصه و نسبتش را با تفکر مارکس روشن کند، احتمالا تنها از پس معلمی چون شاپور اعتماد برمی‌آید. او سپس در همان 500 کلمه به شرح آلن وود از مارکس اشاره می‌کند و جابه‌جایی حوزه «تولید» و «توزیع» در قرائت وود از مارکس. در یک پرانتز کوتاه نقد خود را نیز بر نظریه او وارد می‌کند و فرجام آن را چیزی نمی‌داند جز بازتولید همان استثماری که وود درصدد رفعش برآمده. در دو صفحه بعدی روایتی تاریخی به‌دست می‌دهد از بلایی که دولت‌های نئوکان در دهه 70 یکی پس از دیگری بر سر جامعه آوردند و بنیان‌های آن را درهم شکستند، چندان که برآمدن این دولت‌ها را در تقارن با آن دعوای فکری می‌خواند. آنگاه به سراغ تکوین ایدئولوژی غالب می‌رود: به‌حاشیه‌رفتن مکتب اتریش (هایک، پوپر، ...) و قوت‌گرفتن مکتب هاروارد (رالز و نازیک). از دل همین فضاست که «نووو فیلسوف‌ها»ی فرانسوی ظهور می‌کنند، در کوشش برای ساختن گذشته‌ای که خاطره می 68 را از اذهان محو و پاک کند. اعتماد، فرجام تاریخی این داستان را چنین روایت می‌کند: «... تا آنکه پس از یکی، دو زلزله موضعی، قوام و استحکام ستون‌های آسمان‌خراش اقتصاد بازار آزاد بالاخره در سال 2007 با یک سونامی سراسری درهم شکست و دشمن و منجی همیشگی بازار آزاد - دولت - به‌نیابت از ملت مسوولیت تمام و کمال حفظ‌جان و مال نظام (بازار) را برعهده گرفت و مرکز مالی بازار جهانی - ایالات متحده - این کازینو جهانی را از نو سرپا کرد.» اینها همه اما نکاتی است درباره زمینه و زمانه نوشته‌شدن کتاب «چرا سوسیالیسم نه؟»؛ زمانه شکست، «فضایی که طبعا بیگانه‌ترین عنصر با آن مفهوم سوسیالیسم است». اعتماد ضربه آخر خود را در آخرین بند مقدمه می‌زند، آنجا که از مخاطبان بالقوه این اثر می‌گوید: «می‌دانیم که اقتصاد بازار، 10میلیون‌نفر تحصیلکرده ما را چنان گرفتار نان شب کرده است که وقت فراغتی برای قرائت حتی این کتاب کوتاه نگذاشته است. در نتیجه یک‌درصد این تعداد، ما را می‌رساند به آستانه در و منزل یک‌درصدی‌ها. اما باز خوب می‌دانیم که این جمعیت کتاب‌خوان و مجله‌خوان، اهل فکر و اهل قلم، اهل نشر و اهل طبع، اهل راه‌اندازی و اهل جااندازی، تا مغز استخوان راست است و پاک شیفته فیلسوفان بازار. می‌ماند یک‌درصدِ یک‌درصدی‌ها - تیراژ کتاب.» به‌جای موخره هشت‌‌صفحه مقدمه «چرا سوسیالیسم نه؟» و هفت‌صفحه مقدمه «قرائت تاملات دکارت» - نوشته‌های اعتماد تنها یک حسرت را بر می‌انگیزند: اینکه او چرا بیشتر نمی‌نویسد؟ چرا بیشتر ترجمه نمی‌کند؟ و چرا بیشتر سخنرانی نمی‌کند؟ از آکادمی و دانشگاه که در ایران کورسوی امیدی برنمی‌آید وگرنه دانشجویان و علاقه‌مندان علی‌القاعده باید در کلاس‌های درس اعتماد حضور می‌یافتند، کلاس‌هایی که امروز بعید است به عدد انگشتان یک‌دست هم برسد. مع‌الوصف، اگر شیفته اسطوره «انباشتن بر چاه معرفت» نباشیم، از همین دو مقدمه کوتاه او بر کتاب‌های اخیرش، صرف‌نظر از دیگر ترجمه‌ها و تالیفات او، می‌توان بسیارها آموخت. فرصت شمار صحبت... .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.