اندیشهام را نمینویسم، نوشتهام را میاندیشم
نادر شهریوری (صدقی)
«نگاهم کن زائر! زمان درازی نگاهم کن تا برای تو جالب شوم»1 در شعر بالا زاویه دید، سنگ قبر است. در این شعر مرده از زائری که به دیدارش آمده میخواهد زمان درازی با تامل نگاهش کند تا برایش جالب شود. انتخاب نظرگاه یک سنگ قبر به جای انسان، دیدی تازه و ناآشنا به شعر میدهد، ناآشنایی روشی است که شاعر به کار میگیرد تا جهان را به چشم مخاطبان بیگانه بنمایاند. این ناآشنایی یا آشناییزدایی در عرصه شعر خود را به صورت تکنیک استفاده از زبان نشان میدهد. به نظر فرمالیستها، زبان ادبی متفاوت از زبان روزمره است، زبان ادبی، زبانی است که برخلاف زبان روزمره نیازمند تاویل و تفسیر است. «وقتی که فرار کرد/ رسم در دایره کرد/ در دایره رسم/ رسم برگشتن/ و گشتن/ تا شکل فرار/ گم در رسم شود»2 کلمهها در این شعر یدالله رویایی آشنا به نظر میرسند اما زبان ناآشناست. خواننده نمیتواند دریابد مقصود شاعر چیست بنابراین شعر بهمثابه یک متن موضوع اندیشه و نیازمند تاویل و تفسیر میشود. استفاده از زبان ناآشنا از نظر اینگونه شاعران باعث آن میشود که خواننده خود را غریب بیابد و از عادت مالوف خود برای درک مضامین شعری دور شود. در واقع مواجه با شوک
میشود. رویایی شوک را باعث التفات دوباره خواننده به متن میداند و در اینباره میگوید: «خوانندههای من معتاد فعالیتهای هوش خودشانند و شعر من اگر هوشیاریهای پنهان آنان را به کار نگیرد و ذهنشان را دعوت به فعالیت تازهای نکند، التفات تازهای به شعر من نمیکنند.»3 برای شوک در شعر حجمی، زبان از اهمیت ویژهای برخوردار است و به یک تعبیر ایجاد و کاربرد زبان در شعر حجم خود هدفی نهایی به شمار میآید. رویایی اساسا شعر را یک هنر زبانی میداند و خود به دنبال آن میرود که به شخص زبانی برسد «روزها و شبها... تلاش کردهام تا زبان فارسی را بهتر بشناسم تا بتوانم در شعر تظاهر تازهای به آنها بدهم، چهبسا در شعرهایم خطر کردهام تا بتوانم در نظامهای صوتی، عناصر آوایی و در ساختمان دستوری زبان رخنه کنم... از اندیشهای که بر سر یک حرف اضافه مثلا «از» مصرف کردهام تا کشف استعمال تازهای از یک قید.»4 اینها، آن تلاشهایی است که رویایی میکند تا به زبان خاص خود که زبانی آشناییزدایی شده است، برسد. «من دوست دارم از تو بگویم را ای جلوهای از به آرامی»5 «به آرامی» در شعر بالا قید است اما به عنوان اسم و در معنای آرامش به کار گرفته
شده است. تصوری که رویایی در شعر دارد به نوعی ماجراجویی در زبان منتهی میشود، او این ماجراجویی را دینامیزم زبان نام مینهد و شاعر را نیازمند استفاده از آن میداند. با این توجه به زبان به تدریج «زبان» حیاتی مستقل مییابد، به این معنا که دیگر نهتنها تحت تاثیر مصرفکنندگانش نیست بلکه زندگی آنان را کاملا تحتتاثیر خود قرار میدهد «آنقدر من با کلمه کار کردهام که دیگر کلمه برای من، زندگی شده است و گوشتوپوست من شده است و خود این زبان من که توی دهانم است کلمه است و آنچه که به عنوان کلمه از زبان من جاری میشود چیزی جز تن من نیست و از این بابت هم خوشحالم.»6 زبان در شعر حجمی رویایی بهتدریج از ماهیت خود دور میشود و به تعبیر شاعر تبدیل به «تن» او میشود اما نه آنکه تحتالشعاع «تن» قرار گیرد بلکه «تن» را تحتالشعاع خود قرار میدهد، به عبارت دیگر تنش میان شعر و تن و هنر و زندگی کاهش مییابد و تنها یک طرف ماجرا یعنی همان بخش ابژه شده، یا چیز شده یعنی زبان رشد میکند و شعر به فرم و زبان محض فروکاسته میشود، در اینجا شعر از اینکه «عمیقتر» شود پرهیز میکند. در این ماجراجویی زبان یا به تعبیر رویایی «زندگی در زبان»،
عملا آنچه انکار میشود و دونشأن هنر دانسته میشود همانا جریان سیال و خلاق زندگی است. رویایی در اشاره به شعر حجمی خود میگوید: «عبور از بعدهای سهگانه از حجمهای ذهنی، شعر او را نو میکند و خود او را. به همین جهت این شاعران بهندرت زیر جذبه ایدئولوژیها و سازمانهای سیاسی قرار میگیرند و شعرشان پیش از آنکه متعهد شود متعهد میکند و چون تکنیک عبور و پرش از سهبعد را میشناسد، هر بار به نوعی و با ترکیب تازهای از همان سه بعد عبور میکند.»7 تعهد به شعر یا به تعبیر رویایی «متعهدشدن به شعر» با در نظرگرفتن حیاتی مستقل برای آن ممکن میشود زیرا همهچیز تحتالشعاع شعر قرار میگیرد. در این تعهد به شعر آنچه دونشأن هنر دانسته میشود همانا زندگی است که به ناگزیر کنار گذاشته میشود. رویایی اگرچه خود را متعهد به شعر میداند و ظاهرا در مقابل «شعر متعهد» قرار میگیرد، اما او با تعهد به شعر و به طور کلی هنر، همان کاری را میکند که شعر متعهد انجام میدهد با این تفاوت که در شعر متعهد این شعر است که حیات مستقل خود را از دست میدهد و به نفع زندگی در آن حل میشود. در این «حیاتهای مستقل» آنچه فیالواقع پنهان میشود همانا تنش
پایانناپذیر میان هنر و زندگی است. واقعیت آن است که اثر هنری و در اینجا شعر هیچ نمیتواند خود را از ابهامات، وقایع، فجایع و حتی مضحکههای زندگی دور نگه دارد، همچنان که زندگی برای بازآفرینی خود به سویههای شوکآور و آزادکننده شعر نیاز دارد تا خود را اعتلا بخشد. پانوشتها: * شعر حجمی در 1348 با انتشار بیانیهای اعلام موجودیت کرد و یدالله رویایی از مهمترین شاعران شعر حجمی است. 1) 70 سنگ قبر، رویایی، ص 23 2، 5) مجموعه اشعار رویایی، صص 557، 299 3، 4) گزینه، اشعار رویایی، صص 49 و 18 6) مسایل شعر، تابستان 56، رویایی 7) عبارت از چیست؟ رویایی، محمدحسن مدل، ص 227
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.