|

100روز کارنامه روحانی

برای رییس‌جمهوری هر کشوری، صد روز مدتی بیش از حد کوتاه است تا بتوان درباره دستاوردهای مشخص او قضاوت کرد. البته این ادعا کمتر درباره حسن روحانی صحت دارد. آیا روحانی 11 آوریل سال 2013 که تمایل خود را به شرکت در انتخابات ریاست‌جمهوری اعلام کرد، می‌دانست در صورت موفقیت با چه حجمی از مسایل روبه‌رو خواهد شد؟ او به حکم مقامی که داشت، از این امر اطلاع کامل داشت. «تدبیر و امید» (که واژه «تدبیر» در بعضی منابع به‌عنوان اعتدال ترجمه می‌شود ولی واژه اصلی معنای سیاسی عمیق‌تری دارد - «ایران رو»)، کلماتی بودند که شعار انتخاباتی او را تشکیل دادند.‌میلیون‌ها نفر به این شعار رای دادند. او با این دو واژه ساده قلوب ایرانیان را تسخیر کرد و به پیروزی در انتخابات دست یافت. آیا تدبیر تحقق یافته و امید به وجود آمده است؟ پاسخ همین دو سوال ارزیابی صد روز اول رییس جدید جمهوری‌اسلامی‌ایران را تشکیل می‌دهد. سه محور اساسی که روحانی و تیم او باید در رابطه با آنها نهایت انعطاف را از خود نشان داده و بر مقاومت نیروهای بسیار مقتدر در داخل و خارج از ایران فایق آیند و راهکارهای جدیدی وارد عمل کنند، شامل رسیدن به توافق در میان نخبگان سیاسی ایران، توسعه امور اجتماعی و اقتصادی و مناسبات بین‌الملل بود. این سه محور با هم ارتباط تنگاتنگی داشته و از مسایل و مشکلات زیادی اشباع شده‌اند. ولی اصل کار این است که همه آنها باید همزمان و نه گام به گام حل شوند زیرا هر یک از این مسایل در صورت موکول شدن به بعد می‌تواند بر سر راه‌حل مسایل دیگر موانع جدی ایجاد کند. مشکل عوض شدن نسل‌ها بخشی از نخبگان سیاسی ایران در زمان ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد، او را قبل از همه به آن متهم می‌کردند که او سعی می‌کرد نفوذ «نسل اول انقلابیون» و مداخله روحانیون در مسایل مدیریتی را محدود کرده و نخبگان جدید سیاسی و تجاری را به صحنه آورد. این اتهام تا حد معینی بر حق بود و تا حدی بی‌اساس. رفتار محمود احمدی‌نژاد در واقع تلاشی برای تثبیت اوضاع به عمل‌آمده بود که نیروی جدید یعنی «نسل انقلاب» یا به عبارت دیگر، «محافظه‌کاران حسابگر» در تناسب سنتی طوایف سیاسی مداخله کردند. محسن رضایی دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام، قالیباف شهردار تهران و مطهری نماینده مجلس از جمله نمایندگان این اردوگاه هستند. بسیاری از محافظه‌کاران حسابگر، اعضای سابق سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و سران شرکت‌ها و ساختارهایی هستند که پیرامون سپاه ایجاد شده‌اند. این افراد که به اصول انقلاب اسلامی و اصل ولایت فقیه وفادار ماندند، از بینش خاص خود درباره تکمیل الگوی اقتصادی ایران برخوردارند. آنها طرح توسعه اقتصاد کشور را که تحت ریاست محسن رضایی تهیه شد، اساس کار خود قرار دادند. بروز اختلافات بین آنها و نمایندگان «نسل اول انقلابیون» که هاشمی‌رفسنجانی رهبر آنها بود، اجتناب‌ناپذیر بود. با توجه به اینکه خود محافظه‌کاران حسابگر هنوز به‌عنوان جنبش واحد تشکل نیافته‌اند، در طول تمام دوره دوم ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد درگیری‌های تند سیاسی، عقیدتی و خالص اداری، نظام سیاسی ایران را تکان می‌دادند. مساله اختلافات بین نخبگان ابعاد آنقدر وسیعی کسب کرد که در تابستان سال 2011 رهبر عالی نظام به‌شدت مداخله کرده و برای اولین بار در طول تاریخ جمهوری‌اسلامی از یکی اختیارات خود بر اساس قانون اساسی استفاده کرده و به تشکیل یک ساختار جداگانه در داخل نظام اداری کشور مبادرت ورزیدند که آن کمیسیون ویژه‌ای «برای حل اختلافات و تنظیم روابط بین قوه‌های سه‌گانه» تحت ریاست آیت‌الله شاهرودی بود. ولی حسن روحانی مناقشه شدید بین نخبگان سیاسی قدیمی و جدید را به ارث برده و با توجه به این میراث دشوار مجبور است با دقت تمام موازنه نمایندگی این نخبگان در قوه‌مجریه را رعایت کند. ایران به چه نوع دموکراسی احتیاج دارد؟ اگر تیتر‌های مقالات درباره انتخاب روحانی به مقام ریاست‌جمهوری را به خاطر آوریم، متوجه خواهیم شد که عمدتا ادعا می‌شد یک لیبرال در ایران به قدرت رسیده که از فردا به بازسازی نظام سیاسی جمهوری‌اسلامی‌ایران بر اساس برداشت‌های غربی از دموکراسی، حقوق‌بشر و آزادی‌های مدنی دست خواهد زد. این کار محال بود و طبیعتا اتفاق نیفتاد و به همین علت در تحلیل رسانه‌های گروهی غرب از صد روز اول حسن روحانی ناامیدی پنهان‌نشدنی مشاهده می‌شود. ما دلیلی نداریم که شریک این ناامیدی شویم زیرا نخبگان سیاسی ایران از دموکراسی و حقوق‌بشر برداشت خود را دارند. برای مسوولان جمهوری‌اسلامی این مساله که هر شهروند ایرانی در فیس‌بوک و توییتر اکانت داشته باشد یا بتواند در اینترنت از مقامات رسمی کشور ایراد بگیرد، مساله اصولی نیست. برای رییس‌جمهوری روحانی به مراتب مهم‌تر است که هر شهروند بتواند مسکن بخرد، حقوق شایسته‌ای داشته باشد و به آموزش و خدمات پزشکی در سطح استانداردهای جهانی دسترسی داشته باشد. بعد از آنکه مسایل اساسی ثبات اجتماعی و اقتصادی و امنیت اجتماعی حل شوند، می‌توان درباره دموکراسی و حقوق مکمل صحبت کرد. طبیعی است که حل و فصل این مسایل مستلزم کار موثر اقتصاد است که در این زمینه وضعیت پیچیده‌ای مشاهده می‌شود. البته اقتصاد ایران بر اثر تحریم‌ها از هم نپاشیده است. اصطلاح دقیق‌تر برای ارزیابی وضعیت کنونی اقتصادی ایران «انقباض» است ولی این انقباض تبعات حساس اجتماعی دارد. روحانی نیک می‌داند که تحریم‌ها به‌طور کامل مرتفع نخواهد شد و به همین علت بر لغو بخشی از رژیم تحریم‌ها تاکید می‌کند. امروزه او و تیم او به دنبال راه‌های «بهینه‌سازی» به‌کارگیری منابع داخلی برای ادامه توسعه می‌گردند. در اینجا یک نکته دیگر شایان ذکر است. بیکاری ایرانی‌ها در حد زیادی ماحصل واردات ارزانی بود که بر اثر درآمدهای فوق‌العاده از محل صدور مواد خام به کشور سرازیر شد. تحریم‌ها علاوه بر تبعات دیگر، نقش داروی تلخ و ناگوار ولی مفیدی را ایفا کرد که به نفع تولید‌کننده داخلی ایرانی تمام شد. از تجزیه و تحلیل ساختار تحریم‌ها بر می‌آید تحریم‌های اخیر که نظام بانکی، خودرو‌سازی و کشتی‌سازی را هدف قرار دادند، فقط ناشی از آن است که ایران نه‌تنها تسلیم نشده بلکه تولیدات داخلی خود را توسعه می‌دهد. البته اوضاع دور از ایده‌آل است و مساله پرداخت وام‌ها به شرکت‌های کوچک و متوسط بسیار حاد است. برنامه دولتی پرداخت اعتبارات برای ایجاد فرصت‌های شغلی که در کنار یارانه‌های اجتماعی موجب افزایش بدهی داخلی شد، زیر علامت سوال است. ولی بعضی گام‌های روحانی در این جهت امید به بهبود اوضاع را می‌دهد. نقاب‌برداری در ملأعام روزنامه‌نگاران و مفسران نزدیک بود جنبه‌های خارجی فعالیت روحانی طی صد روز اول ریاست‌جمهوری را زیر ذره‌بین گذاشته و مطالعه کنند. در این مورد مطالب زیادی نوشته شده و تکرار نکات اساسی مانند پیشرفت در روابط با ایالات متحده، تغییر مواضع بعضی کشورهای اتحادیه اروپا و تشکیل ائتلاف‌های جدید ضد ایرانی ظاهرا معنی ندارد. ولی دو نتیجه فعالیت «شیخ دیپلماسی» در صحنه بین‌المللی نباید ناگفته بماند. اولا، روحانی موفق شد نهایتا چهره واقعی بازیگران اساسی ائتلاف ضدایرانی را برملا کرده و نشان دهد که هدف واقعی آنها نه پیشگیری از «تهدید هسته‌ای» تخیلی از سوی جمهوری‌اسلامی بلکه سرنگونی نظام فعلی است. ایران را تا شش ماه پیش به بی‌میلی به همکاری در زمینه کنترل برنامه هسته‌ای متهم می‌کردند و بی‌وقفه تکرار می‌کردند که تحریم‌ها فقط برای «وادار کردن ایران به مذاکرات سازنده» اعمال شده است. روحانی با اجازه و به دستور رهبر عالی نظام گام‌های به قدری بلندی برداشت که یک کشور مستقل که حق آن برای پژوهش‌های هسته‌ای در پیمان‌نامه عدم اشاعه سلاح‌های هسته‌ای قید شده است، می‌تواند بر دارد. ایرانیان می‌گویند: «بازرسی می‌خواهید؟ دسترسی به واحد‌های هسته‌ای ما را لازم دارید؟ بر تنزل سطح غنا پافشاری می‌کنید؟ خیلی خب، ما موافقیم». به علاوه، خود روسای جمهوری‌اسلامی پیشنهاد می‌کنند دستگاه‌های کنترل و اندازه‌گیری آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در واحدهای هسته‌ای ایران نصب شوند. ایران حاضر است همه شرط‌هایی را که غرب طی ده‌ها سال بر آنها پافشاری می‌کرد، قبول کند. این شانس خوبی برای کسانی است که قدم به قدم می‌گویند که نه از روی ایران‌هراسی بلکه در راه امنیت بین‌المللی اقدام می‌کنند... ولی واقعیت چه شد؟ ائتلاف ضدایرانی «اصلاحات و متممات» مطرح می‌کند. اکنون برای رفع تحریم‌ها اجرای این خواست‌ها کافی نیست. از ایران می‌خواهند که برای مدت شش‌ماه همه پژوهش‌های هسته‌ای و هر نوع فعالیت اتمی را به حال تعلیق در آورد که بعد از آن چه می‌شود؟ شرط‌های مکمل جدیدی مطرح خواهند شد؟ دورویی ائتلاف ضدایرانی به قدری آشکار شده است که این ائتلاف اعتماد حتی متحدان خود از جمله لندن و برلین را از دست داده است. همین «کشف نقاب» آن در برابر مابقی جهان، یکی از موفقیت‌های اساسی روحانی است که «شیخ دیپلماسی» طی مدت اینقدر کوتاهی حاصل کرده است. دوم اینکه تلاش‌های روحانی در جهت برقراری گفت‌وگوی ایرانی - آمریکایی نه‌تنها روابط روسی - ایرانی را تضعیف نکرد بلکه این روابط را فشرده‌تر و ثمربخش‌تر کرده است. درباره گفت‌وگوی تلفنی باراک اوباما و حسن روحانی صحبت زیادی می‌کنند ولی گفت‌وگوی تلفنی اخیر روحانی و پوتین به همان اندازه مهم بود. روابط روسی - ایرانی از بوته آزمایشات «بحران سوریه» گذشت که با تشریک مساعی جلوی تجاوز غرب گرفته شد. امروزه پوتین و تیم دولتیان روس (لاوروف، شویگو، ایوانوف، کلوکولتسف، بورتنیکوف و دیگران) ایران را شریک مطمئنی در حل‌وفصل اوضاع خاورمیانه محسوب می‌کنند. اندیشه برگزاری کنفرانس بین‌المللی مسکو در جهت تشکیل منطقه عاری از سلاح‌های کشتارجمعی در خاورمیانه، در واقع طرح مشترک ایران و روسیه و یک سنگ دیگر در ساخت پایه‌های شراکت راهبردی بین دو کشور است. این شراکتی است که بدون آن شماری از مسایل منطقه‌ای که امنیت روسیه و جمهوری‌اسلامی ایران را از خزر تا افغانستان به چالش می‌کشانند، نمی‌تواند حل شود.
----
جمهوری‌اسلامی مکانیسم فوق‌العاده پیچیده‌ای است که بعضی برداشت‌های آن از اقتصاد و دموکراسی برای ما غیرعادی است. ایران یکی از معدود کشورهایی است که به‌طور پیگیرانه با توسعه‌طلبی امپریالیستی، صهیونیسم و افراط‌ اسلامی مقابله می‌کند که همین امر بر تهدیدها و چالش‌هایی که در برابر ایران قد علم می‌کنند، می‌افزاید. جمهوری‌اسلامی ایران همانند هر مکانیسم پیچیده‌ای هرازگاهی به تصحیح جهت حرکت و روش‌های خود نیاز دارد ولی همیشه به آرمان‌های عدالت و توسعه مستقل وفادار است. صد روز اول حسن روحانی رییس‌جمهوری ثابت کرد که جهت‌گیری تصحیح مسیر حرکت، درست برگزیده شده است. یکپارچگی جامعه ایرانی در حول‌وحوش مقامات حاکم بر کشور و برخورد سنجیده و هوشیارانه ایرانیان با مسایل اصلاحات، باعث امیدواری می‌شود که جمهوری‌اسلامی‌ایران به حرکت خود به پیش ادامه دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.