چالشهای حقوقی یک مناقشه حقیقی
فرنگیس بیات
هرچه مذاکرات «1+5» با تهران جلوتر میرود، نگاه کارشناسان از اختلافات سیاسی متاثر از روابط قدرت فاصله میگیرد و به جزییات مهمتری از امکان توافق یا ادامه اختلاف متمرکز میشود. هفتهنامههای مهم جهان در هفته گذشته با همین رویکرد بیشتر به شکاف حقوقی-تفسیری در متن معاهده منع گسترش تسلیحات هستهای پرداختند. در این میان مقاله «گری سیمور» در «فارین افرز» صراحتا به چنین شکافی اشاره کرده است و نویسنده مقاله هفتهنامه «تایم» به تفاوت این برداشت حقوقی میان تهران- واشنگتن. اما آیا تغییر تنشهای تهران و 1+5 از یک ماهیت سیاسی به اختلافی در تفسیر حقوقی را باید آغازی جدید برای حل پرونده دانست؟ چرا یک اصطلاح حقوقی، مذاکرات با ایران را متوقف کرده است با قضاوت از روی روایتهایی که مطبوعات ارایه میکنند، آخرین دور مذاکرات پرونده هستهای ایران بیش از هرچیز درگیر این پرسش بوده است که آیا جمهوریاسلامی حق غنیسازی اورانیوم را در چارچوب معاهده «انپیتی» که این کشور از امضاکنندگان آن است دارد یا خیر. ممکن است عجیب به نظر برسد که این سوال مبهم، به سدی در مقابل چنین دیپلماسی پرخطری تبدیل شده باشد. ایران و بسیاری
از کشورهای دیگر امضاکننده انپیتی (مثل چین، آلمان و روسیه) این معاهده را بهعنوان ضامن حقوق اعضا برای توسعه غنیسازی برای اهداف صلحآمیز تحت پادمانهای سازمان بینالمللی انرژی اتمی تلقی میکنند. اما آمریکا، فرانسه و بریتانیا معتقدند که معاهده، «حق غنیسازی» را تضمین نمیکند و تنها حق «کاربردهای صلحآمیز انرژی اتمی» را تضمین میکند بدون اینکه مشخص کند که این حق شامل چه چیزهایی است. واشنگتن به سهم خود بارها استدلال کرده است باید با غنیسازی بهعنوان فناوری «حساس» هستهای روبهرو شد، به این معنا که غنیسازی دربرگیرنده تولید مستقیم مواد سوخت اتمی است که میتواند هم برای اهداف صلحآمیز و هم نظامی مورد استفاده قرار بگیرد و بنابراین این فرآیند، تهدیدی ذاتی علیه تلاشهای منع گسترش تسلیحات هستهای به شمار میرود. در نتیجه آمریکا بهطورکلی با گسترش فناوری غنیسازی در میان دیگر کشورها، حتی به منظور اهداف صلحآمیز، مخالف است. البته در نبود دادگاهی که بتواند حکمی در داوری چنین کشمکشهایی بر سر تفسیر انپیتی صادر کند، حل چنین معادله حقوقی غیرممکن است، اما درمورد مذاکرات هستهای ایران، آمریکا و شرکایش استدلال دیگری
را هم مطرح کردهاند؛ اینکه حقوق ایران در چارچوب انپیتی (هرچه باشد) بهواسطه قطعنامههای متعدد شورای امنیت سازمانملل از سال 2005 لغو شده است: چراکه این قطعنامهها از ایران خواستهاند تا غنیسازی را به حالت تعلیق درآورد و از سرگیری فعالیتهای پردازشی را تا زمانی که «اعتماد نسبت به ماهیت صلحآمیز برنامه هستهای ایران تامین نشده است» متوقف کند. بر اساس این نگاه، شورای امنیت سازمانملل، به موجب این قطعنامه، قدرت کافی برای حفظ صلح و امنیت بینالمللی را دارد و میتواند از دولتهای عضو بخواهد که اقداماتی را مطابق با معاهده و در راستای رژیم منع گسترش اتخاذ کنند. قطعنامهها درمورد اینکه این تعلیق باید تا کی ادامه داشته باشد؟ چگونه پایان میپذیرد؟ و اینکه ایران بعد از تعلیق مجاز به پیشبرد چه نوع برنامه هستهای است؟ ساکت هستند. ایران هم به سهم خودش مشروعیت قطعنامهها را زیر سوال برده است. ایران تاکید کرده است که ارجاع پرونده ایران از سازمان بینالمللی انرژی اتمی به شورای امنیت بعد از اینکه شورای حکام این سازمان، فعالیتهای ایران را با تعهدات این کشور در مقابل انپیتی در «تعارض» ارزیابی کرد، اشتباه بوده است. (در
منشور سازمان بینالمللی انرژی اتمی، از شورای حکام خواسته میشود تا گزارش «عدم انطباق» با پادمانهای سازمان را برای اقدامات بیشتر شورای امنیت تهیه کند. قطعنامه 2005 شورای امنیت درمورد ایران از واژه «تعارض» به جای «عدم انطباق» استفاده کرده است و ایران به همین واسطه ارجاع به شورای امنیت را غیرقانونی میخواند.) اما رسیدن به توافق بر سر مساله غنیسازی ظاهرا در تئوری هنوز ممکن است. توافق هستهای با ایران، به نفع همه است سوال مهم مذاکرات این است که آیا شکست در آن، تنها نوعی وضعیت تعلیق را به وجود میآورد یا اینکه فرصت ازدسترفتهای خواهد شد که بهطور مخربی فرصت هرگونه راهحل دیپلماتیک را برای همیشه از بین خواهد برد. همه طرفهای غربی بهجز فرانسه موافق مفاد پیشنهادی به ایران بودند اما فرانسه با موضعی آشتیناپذیر، مسایل دیگری در ذهن داشت چراکه اول «لوران فابیوس» مخالف شناسایی حق غنیسازی ایران بهصورت عملی است. دوم، او از ذخایر اورانیوم غنیشده 20درصدی ایران ناخرسند است و معتقد است که این ذخیره باید به بیرون از ایران منتقل شود و سوم اینکه، او جدا با ادامه فعالیتهای آب سنگین اراک مخالف است. اما
در مقابل فرانسه، «جانکری» تاکید کرد همه قدرتهای بزرگ با هم اتحاد موضع داشتند و این ایران بوده است که از قبول توافقنامه برای مشورتهای بیشتر با مقامات در تهران طفره رفته است. مخالفت با هرگونه توافقنامهای با تهران برای غنیسازی در اسراییل و در میان متحدان آمریکا در خلیجفارس بسیار شدید است. حتی در درون دولت آمریکا خواستهایی در مقابل کنگره مطرح شده است تا از تصویب تحریمهای بیشتر جلوگیری کند چراکه تصویب تحریمهای بیشتر کوبیدن بر طبل جنگ است. این البته اغراق است. آمریکا برای به راهانداختن جنگی دیگر در خاورمیانه انگیزه ندارد، اما در این میان باید به تاثیر تحریمها برای موقعیت روحانی هم توجه کنیم، چراکه تحریمها وضعیت داخلی سیاسی او و «ظریف»- سازندهترین مذاکرهکنندهای که در جمهوریاسلامی ظهور کرده است- را تضعیف میکند. این تصور که ایران تحت فشارهای بیشتر، همراهیهای بیشتری از خود نشان میدهد هم اشتباه است. کارشناسان بسیاری بر این باورند که ایران از پذیرش توافقنامهای که شرایط تحقیرآمیزی داشته باشد، خودداری میکند. بدون رسیدن به توافق ایران احتمالا در طول چند ماه به «توانمندی حساسی» میرسد. شاید هم ایران
تصمیمی برای بازگشت از مسیر پیشرو نگیرد. اما در هر حال اسراییل بهطور خاص روبهروی بدترین وضعیت استراتژیک ممکن قرار میگیرد: ایرانی که در آستانه قدرت اتمیشدن است. توافقنامهای بینقص و عالی ممکن نیست. اما هنوز تا رسیدن به چنین توافقنامهای که بهتر از دیگر توافقنامههاست، چند حرکت باقی مانده است. جنگیدن برای یک حق باید دید چگونه یک توافقنامه با ایران احتمالا تنها به یک واژه پیوند میخورد. ظریفترکردن اهرم فشار میتواند کلید راهحل دیپلماتیک این مذاکرات باشد. حرف از جنگ- هم از طرف ایران و هم قدرتهای بزرگ- بیهوده است. هدف اصلی این است که این کشورها به توافقنامه موقتی برسند که اعتماد و زمان لازم برای موافقتنامهای بزرگتر را در سال آینده فراهم میکند. اما دشوارترین پرسش این است که ایران «حق» غنیسازی اورانیوم دارد؟ پاسخ آمریکا قطعا «نه» است و ایران هم قاطعانه میگوید «بله». ایران تاحدودی تقریبا روشن کرده است که هرگز توافقنامهای که غنیسازی را از متن توافق کنار گذاشته باشد، نخواهد پذیرفت. مساله تا حدودی موضوعی حقوقی است. ایران تاکید میکند آمریکا و متحدانش تلویحا در معاهده انپیتی حق
قانونی غنیسازی اورانیوم را به امضاکنندگان واگذار کردهاند. معاهده خود نیز به «حق مسلم همه طرفهای امضاکننده برای توسعه، پژوهش، تولید و استفاده از انرژی هستهای برای مقاصد صلحآمیز بدون تبعیض» تصریح دارد. ایران معاهده را مبنای صریح حق غنیسازی میداند. آمریکا اما میگوید که غنیسازی بومی بهطور خاص در معاهده نیامده است و دیگر قدرتهای هستهای مثل آفریقای جنوبی، مکزیک و اسپانیا نیز سوخت خود را از خارج از مرزهایشان وارد میکنند. ایران صراحتا بر حق غنیسازی طبق متن معاهده تاکید میکند و این در حالی است که آمریکا معتقد است «غنیسازی بومی» بهطور صریح در معاهده نیست. به علاوه اینکه، بسیاری از قدرتهای هستهای مثل آفریقایجنوبی، مکزیک و اسپانیا سوخت هستهای مورد نیاز خود را از خارج وارد میکنند چرا این همه هیاهو بر سر تنها یک واژه به وجود آمده است؟ انپیتی به معنای مجازدانستن امضاکنندگان برای پیگیری برنامه هستهای صلحآمیز اما تحت مراقبتهای پادمان سازمان انرژی اتمی است. اگر حق غنیسازی به ایران داده شود، مساله محدودیت تحریمها پیچیدهتر میشود. آمریکا در مقابل حق غنیسازی با این ترس مقاومت میکند که
«ایرانیها از هر شناسایی این حق برای تضمین برنامه نامحدود هستهای بهرهبرداری میکنند.» درحالی که این معاهده تاکید میکند که امضاکنندگان «بهدنبال ساخت یا دستیابی به تسلیحات هستهای یا هرگونه وسیله انفجاری هستهای» نخواهند بود، صراحتا هم غنیسازی اورانیوم با درصدهای مناسب برای ساخت بمب را رد و منع نمیکند. یکی از مشاوران اوباما، «گری سیمور» میگوید: «ما با اینکه ایران برنامه محدود غنیسازی داشته باشد موافق خواهیم بود اما صراحتا بر حق غنیسازی ایران مهر تایید نمیزنیم.» به نظر بسیار پیچیده است. اتفاقا هر توافقی با ایران همینطور پیچیده خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.