|

تماشای حیات‌وحش از زاویه دوربین محقق و مخترع ایرانی «نشنا‌ل‌جئوگرافیک»

به‌دنبال جانوران در زمین، آسمان و دریا

زینب همتی

۱۰سال پیش و برای اولین‌بار در دنیا، دوربین‌های زیر آبی روی ماهی‌های خاویاری ایران نصب شد. این پروژه با همکاری دکتر «محمد پورکاظمی»، شیلات‌‌رشت و «مهدی بختیاری»، محقق و مخترع ایرانی موسسه نشنال‌جئوگرافیک، انجام شده بود؛ برای تحقیق روی چگونگی انتقال ماهی‌های خاویاری از دریا به حوضچه نظارت. داده‌های به‌دست‌آمده نشان می‌داد روش انتقال ماهیان خاویاری درست نیست چون موقع حمل‌ونقل ماهی‌های خاویاری، آنها به گل می‌نشستند و اکسیژن کم می‌آوردند. اینطور بود که یک پروژه با همکاری شیلات و دکتر «محمد پورکاظمی» و «مهدی بختیاری» شروع شد. اما با همه این احوال و با اینکه پروژه در آن زمان اهمیت داشت و خیلی‌ها مشتاق انجام آن بودند، پروژه به دلیل نبود بودجه متوقف شد. به این ترتیب، اولین کار جدی «مهدی بختیاری» در ایران به نتیجه نرسید. او فارغ‌التحصیل رشته الکترونیک از دانشگاه جان هاپکینز است. از سال 1996 یعنی حدود 18سال پیش، همکاری خود را با موسسه نشنال‌‌جئوگرافیک برای طراحی و ساخت دوربین‌های تخصصی که در انجام پروژه‌های تحقیقاتی روی حیوانات قرار می‌گیرند، شروع کرد. «بختیاری» از کودکی به اختراع علاقه خاصی داشته و به‌همین دلیل تصمیم گرفته بوده که رشته الکترونیک را برای ادامه تحصیل انتخاب کند. در سال 1996، بعد از دیدن یک آگهی‌ استخدام در یک روزنامه، متوجه می‌شود موسسه نشنال‌جئوگرافیک برای ساخت دوربینی که بتواند زیر آب عکاسی کند و ویدیوهای جذاب بگیرد، آگهی داده. پس از تماس با نشنال‌جئوگرافیک، به آنجا می‌رود و همکاری‌اش با این موسسه آغاز می‌شود. کار «بختیاری» یعنی طراحی و ساخت دوربین‌های کوچک و البته سبک برای نصب روی بدن جانوران مختلف، به این درد می‌خورد که با جمع‌آوری اطلاعات با این دوربین‌ها، به دانشمندان اطلاعات دقیق‌تری از نحوه زیست، تغذیه، جفت‌گیری و حیات جانوران داده شود. باید گفت ایده نصب دوربین روی حیوان ایده‌ای قدیمی‌ است و به 18سال قبل بازمی‌گردد. اما «بختیاری» اولین کسی است که موفق شد کوچک‌ترین دوربین قابل نصبی روی حیوانات را بسازد. در آن زمان‌ها چون تکنولوژی محدود بود، دوربین فقط می‌توانست سه‌ساعت فیلم ضبط کرده و تا عمق دوهزارمتری، فشار آب را تحمل کند. «بختیاری» به «شرق» می‌گوید: «این دوربین که روی تپ‌های هشت ضبط می‌کرد، حدود پنج‌کیلوگرم وزن داشت و ۸۰سانتیمتر بود. برای همین تصمیم گرفتم آن را روی بزرگ‌ترین آبزی‌ها قرار دهم. آن را با کمک نشنال‌جئوگرافیک، روی نهنگ‌های اقیانوس اطلس نصب کردم.» نشنال‌جئوگرافیک بعد از دیدن این فیلم و ارزش داده‌های به‌دست‌آمده از آن برای محققان و مستندسازان، تصمیم گرفت تا دپارتمان جدیدی به نام «ریموت ‌ایمیجینگ» (تصویربرداری از دور) احداث کند تا «بختیاری» بتواند این دوربین را برای همه حیوانات بسازد. دوربین‌هایی که «بختیاری» ساخته، به جی‌پی‌اس و فرستنده‌های رادیویی و ماهواره‌ای مجهزند. ریزپردازنده دارند و بر اساس برنامه‌ریزی‌هایی که رویشان انجام شده، کار می‌کنند. این دوربین‌ها دارای کامپیوتری است که بر اساس برنامه تعریف‌شده، در ساعت مشخصی از رفتارهای جانوران فیلم می‌گیرد، مثلا اگر قرار است این دوربین از غذاخوردن جانوری فیلمبرداری کند، بر اساس برنامه و حسگرهایی که دارد، فقط در زمان تغذیه روشن می‌شود و از غذاخوردن جانور فیلمبرداری می‌کند. فرستنده این دوربین هم که به ماهواره وصل است، با ارسال سیگنال‌هایی، کاربر را در جریان موقعیت دوربین قرار می‌دهد. محققان هم با جمع‌آوری این داده‌ها، می‌توانند روی بهبود شرایط زیست جانوران در حال انقراض کار کنند. با این روش می‌شود از جانوران خشکی‌زی و خشکی‌زی-آبزیانی چون شیر دریایی و لاک‌پشت‌ها فیلم و عکس گرفت. ولی ماجرا درباره آبزیانی مثل نهنگ‌ها و کوسه‌ها فرق می‌کند. در مورد این موجودات، فیلمبرداری بعد از اینکه دوربین نصب و برنامه‌ریزی انجام شد، شروع می‌شود. چون جی‌پی‌اس زیر آب کار نمی‌کند، دوربین با تمام‌شدن فیلمبرداری از جانور جدا می‌شود و به سطح آب می‌آید و تازه آن موقع است که فرستنده آن از طریق ماهواره، موقعیت دوربین را برای کاربر ارسال می‌کند. از مزیت‌های دیگر دوربین زیر آبی «بختیاری» هم این است که حتی می‌تواند سرعت حرکت جانور، شتابش، مسیر حرکت، میزان جابه‌جایی و پارامترهای دیگری چون دما و فشار آب را هم اندازه‌گیری کند. دوربین‌هایی که در گذشته روی جانوران نصب می‌شد، کمی بزرگ و سنگین بودند و فقط برای زمان کوتاهی می‌توانستند فیلمبرداری کنند. از آنجا که 24ساعت طول می‌کشد تا جانور به دوربین عادت کند، از طرفی، رفتار جانور هم در این 24ساعت غیرعادی است، طبیعتا فیلمبرداری‌هایی هم که به‌وسیله این دوربین‌ها انجام می‌شد، چندان به‌کار دانشمندان نمی‌آمد. اما دوربین‌های جدید می‌توانند ماه‌ها فیلمبرداری کنند و خیلی هم کوچک و سبک هستند و جانور را اذیت نمی‌کنند. «بختیاری» به «شرق» می‌گوید: «بر اساس قوانین، هر وسیله‌ای که روی گونه‌های جانوری نصب می‌شود نباید بیش از شش‌درصد وزن آن حیوان باشد و در صورت نصب بلندمدت، تجهیزات، نباید بیش از سه‌درصد وزن آنها باشد. بنابراین سعی کردم دوربین‌هایم بسیار سبک باشند.» دوربین‌های او فقط یک‌درصد از وزن جانور مورد بررسی را تشکیل می‌دهند. «بختیاری» به ایران بسیار علاقه‌مند است و بسیار هم دوست دارد که با دانشمندان ایرانی همکاری کند. او سال گذشته به ایران آمد و به‌طور آزمایشی در چند پروژه با محققان ایرانی همکاری کرد. «بختیاری» روی میش‌های پارک پردیسان و لاک‌پشت‌های جزیره قشم دوربین نصب کرده است. مساله لاک‌پشت‌ها این است که در ساحل تخم‌ریزی می‌کنند ولی داده‌هایی درباره اینکه پس از تخم‌ریزی کجا می‌روند، وجود ندارد. برای همین لازم بود که دوربین‌هایی روی این حیوانات نصب شود تا با شناسایی و بررسی رفتارشان، آسیب‌های زیست‌محیطی برای آنان به کمترین مقدار برسد. «بختیاری» این کار را کرد؛ او درباره بازتاب فعالیت‌هایش در ایران می‌گوید: «در قشم، جناب «مانی میرصادقی»، کارگردان و مستندساز معروف ایرانی، از پروژه من برای فیلم «حیات خانه ما» که قرار است همین روزها از کانال دو پخش شود، فیلمبرداری کرد.» وی در ادامه می‌افزاید: «این پروژه برای تست دوربین روی لاک‌پشت‌های کوچک پوزه‌عقابی انجام شد. امیدوارم در آینده نزدیک بتوانیم از این دوربین‌ها برای مطالعه این حیوانات در خلیج‌فارس استفاده کنیم.» فعالیت‌های «بختیاری» درباره حیات‌وحش ایران فقط به نصب دوربین روی چند حیوان محدود نمی‌شود. او می‌خواهد با تاسیس یک مرکز تحقیقاتی‌ در ایران، به مطالعه همه حیوانات کشور بپردازد و تجربه‌های خود را در مورد طراحی و نصب دوربین‌هایش، به ایران بیاورد. موفقیت «بختیاری» در طراحی و ساخت دوربین‌های تحقیقاتی با استقبال دانشمندان آسیایی، اروپایی و آمریکایی روبه‌رو شده. دانشمندان و محققان از سراسر دنیا با او تماس می‌گیرند و پس از اینکه مشکلاتشان را می‌گویند و اطلاعاتی را که به‌دنبالش هستند شرح می‌دهند، از او می‌خواهند که دوربینی برای کارشان طراحی کند. طراحی سخت‌افزاری و نرم‌افزاری این دوربین‌ها با خود «بختیاری» است، اما گروهی هم در این کار به او کمک می‌کنند. او تا حالا حدود دوهزار دوربین را با همکاری دانشمندانی از اقصی‌نقاط جهان روی 50جانور مختلف نصب کرده. «بختیاری» اکنون مشغول طراحی و ساخت دوربین‌هایی برای سال آینده است؛ دوربین‌هایی که می‌توانند تا 300ساعت فیلمبرداری کنند. او می‌خواهد دوربین‌هایی‌ بسازد که در یک زمان بتوانند هم از روبه‌رو و هم از پشت سر حیوان، فیلمبرداری کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.