استقلال تحریریهای: جلوگیری از دخالت سازمان آگهیها در محتوای رسانه
سعید ارکانزاده یزدی
رادیو ایران در حال پخش برنامه سنتی طنز صبحهای جمعه است که حالا نامش به «جمعه ایرانی» تغییر یافته. چند ثانیهای میگذرد و صدای آشنای بازیگران رادیو دوباره شنیده میشود اما اینبار آنها در حال نامبردن از یک نوع ایزوگام هستند. اگر مخاطب بیشتر دقت کند، احتمالا متوجه خواهد شد که در آن چند ثانیه، بازیگران همان برنامه جمعه ایرانی در حال تبلیغات ایزوگامی هستند که با شعرهای طنز و آهنگهای شاد، کاملا مشابه دیگر قسمتهای برنامه، مدام نامش برای مخاطبان تکرار میشود. احتمالا چند نفر از شنوندگان هم وسوسه میشوند که ترمیم منافذ پشتبام خانههایشان را به آن شرکت ایزوگام بسپارند اما با بدهکاریهایی که صداوسیما دارد، چنین ایزوگامهایی نمیتوانند پشتبام پر از چکه خود سازمان صداوسیما را ترمیم کنند و اتفاقا با رفتارهایی غیرحرفهای بر چکههای سقف میافزایند. همه مشکل این است که صداوسیما پول ندارد. نیمی از بودجه رسانه رادیویی و تلویزیونی ایران به وسیله دولت تامین میشود و نیمی دیگر را باید خود سازمان با آگهیها و «برنامههای مشارکتی» تامین کند. مسوولان صداوسیما اعلام کردهاند که امسال بودجه دولتی این سازمان نصف شده و رییس
سازمان نیز گفته است سال گذشته و نیمه اول امسال، حتی یکریال از بودجه عمرانیشان اختصاص نیافته است. تنها راه جبران این کاهش بودجه، آگهی بوده و آنچه این روزها باب شده؛ یعنی برنامههای مشارکتی. مسوولان شرکتهای تبلیغاتی و تهیهکننده برنامههای رادیو و تلویزیون چنان تعریفهایی از برنامههای مشارکتی ارایه میدهند که انگار برنامه مشارکتی یعنی اینکه مسوول یک شرکت موادغذایی به برنامه آشپزی تلویزیون بیاید و محصولات کارخانهاش را یکبهیک نام ببرد و اجناس را در دستانش بگیرد و جلو دوربین به مخاطبان نشان دهد. صداوسیما در تعریف عملی آگهی و گزارش آگهی چنان راه اغراق پیموده که گاهی پس از پایان یک برنامه یا سریال، مدیرعامل یک شرکت تجاری و صنعتی برای چندین دقیقه جلو صفحه تلویزیون ظاهر میشود و هرچه دوست دارد درباره شرکتش میگوید و انواع و اقسام محصولات و نشان شرکت، بارها برای بینندگان نمایش داده میشود و تازه وقتی این آگهی «مخفی» که اصلا هم عنوان آگهی رویش گذاشته نشده تمام میشود، آگهیهای عیان صداوسیما شروع میشوند. با همه این تلاشها، باز صداوسیما کلی به شرکتهای سازنده برنامهها مقروض است و نداری باعث شده سریالها و
برنامههای پرخرج نیز ساخته نشوند. آخرین نمونه این کمبود بودجه را در محرم امسال میشد دید که تنها یک سریال مناسبتی در این ایام به نمایش درآمد. ولع غریب صداوسیمای دولتی و عمومی ایران برای پخش آگهی چنان زیاد است که طبق گزارشی که در همین روزنامه «شرق» منتشر شده، شرکتها با پزشکان و متخصصان تماس میگیرند که پولی به ما بدهید و خود را در برنامههای ما که از صداوسیما پخش میشوند، معرفی و تبلیغ کنید. آگاهان رسانهای درون سازمان صداوسیما که یک دانشگاه با دهها عضو هیات علمی، یک مرکز تحقیقات بزرگ و چندین عنوان مجله علمی- پژوهشی دارد، به خوبی میدانند که دستکم از ابتدای قرن گذشته میلادی، یکی از تابوهای رسانهها این بوده که سازمان آگهیهای یک رسانه در فعالیت تحریریه و خبرنگاران آن دخالت کنند. کارگزاران تبلیغاتی همواره تلاش میکردهاند که جای تولیدات رسانهای را تنگ کنند، بر آنها اثر بگذارند، به نفع خود محتوای رسانهای را دستکاری کنند یا تا جایی که میتوانستهاند تحریریه را تحقیر کنند. تبلیغاتچیها حتی اصطلاح «چالههای خبری» (News Holes) را برای تولیدات تحریریه در روزنامهها بهکار میبردند؛ آنها میگفتند که در
صفحههای خالی روزنامهها، ابتدا جای آگهیها تعیین میشود و سپس خبرنگاران چالههای باقیمانده را پر میکنند. اما همزمان، فعالان رسانهای، شوراهای مطبوعاتی و انجمنها و اتحادیههای صنفی ژورنالیستی در غرب که خاستگاه ژورنالیسم است، مدام بر «استقلال تحریریهای» پای میفشردند. در تعریف این استقلال، هم وابستهنبودن به دولت و هم وابستهنبودن به سازمان آگهیها مدنظر بود. پایداریهایی که رسانههای مستقل جهان برای حفظ استقلال حرفهای از خود نشان دادهاند و هزینههایی که پرداخت کردهاند، بیشتر مربوط به استقلال تحریریهها از دولتها بوده است. شاید آخرین نمونه آن، ماجرای حمله پلیس انگلیس به روزنامه گاردین برای ازبینبردن هارددیسکهایی باشد که اسناد اسنودن، افشاگر شنود آمریکاییها، در آن ذخیره بوده است. اما استقلال تحریریه از سازمان آگهیها کمتر مورد بحث قرار میگرفته، نه به این علت که اهمیت کمتری داشته بلکه به این دلیل که امری واضح بوده که اغلب رسانهها روی آن توافق داشتهاند. اینکه سازمان آگهیها از تحریریه یک رسانه مستقل باشد، به نفع خود سازمان آگهیها نیز هست؛ به این دلیل که با افزایش استقلال و حرفهایترشدن آن
رسانه، تیراژ یا مخاطبان رسانه افزایش پیدا میکند و به تبع آن، قیمت آگهیها نیز بالاتر میرود. با همه این حرفها و با تلاشهای بسیاری که سازمانهای خبری انجام دادهاند و نیز با همه مقررات و خط مشیهای سختگیرانهای که برای حفظ استقلال خود وضع کردهاند، باز هم این استقلال به صددرصد نمیرسد و با وجود افزایش تدابیری که بخشی از صنف ژورنالیستها برای حفظ استقلال بهکار میبرند، راههای دخالت دولت و سازمان آگهیها و صاحبان صنایع و فعالان اقتصادی نیز در رسانهها تکامل پیدا میکند. اما هیچگاه حرمت خلافهای روشن و واضح حرفهای مثل رپرتاژ آگهی، چاپ یا منتشرکردن در صفحات یا زمانهای خبری رسانهها، آگهیگرفتن به وسیله از خبرنگاران، رشوهگرفتن از متخصصان برای معرفی آنها بهعنوان منابع خبری و اختلاط مرز بین خبر و آگهی، نشکسته است. اگر هریک از این اتفاقات در رسانههای حرفهای کشورهای دارای سنت قوی رسانهای رخ دهد، اتحادیهها و سازمانهای صنفی، رقبای حرفهای و سیاستگذاران و ناظران رسانهای چنان انتقادی به آن وارد خواهند کرد که درس عبرتی برای دیگران شود. اما در فضای انحصاری رسانههای رادیویی و تلویزیونی ایران، یک رسانه
دولتی و ملی، آگهی ایزوگام را میان یک برنامه طنز با اجرای بازیگران همان برنامه پخش میکند و آب از آب هم تکان نمیخورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.