|

منصور نریمان و برنامه تکنوازان

پیشگامان ساز

خاطره فهیمی

کلام و آواز از ارکان اصلی موسیقی ایران به شمار می‌روند. می‌توان گفت دست‌کم در دو قرن اخیر «خواننده‌سالاری» بر موسیقی ما حاکم بوده و خواننده همواره در مرتبه‌ای بالاتر از نوازندگان نشسته است. با این حال، طی 30سال گذشته گروهی از موسیقیدانان و نوازندگان کوشیده‌اند با ساختن قطعاتی مستقل از آواز، نقش خواننده را کمتر و موسیقی به اصطلاح‌سازی ایران را تقویت کنند. حاصل این تلاش‌ها مجموعه‌ای از تکنوازی‌ها و همنوازی‌ها و حتی قطعه‌هایی باکلام است که در آنها نقش خواننده به کمترین حد و گاه حتی به جایگاه همراهی زیر صدای ساز رسیده است. به نظر می‌رسد برنامه «تکنوازان» که در دهه 1340 به همت جمعی از نوازندگان مجموعه برنامه‌های «گلها» در رادیو راه‌اندازی شد، از نخستین و شاید هم نخستین، برنامه رسمی موسیقی ایران باشد که انحصارا به موسیقی‌سازی اختصاص یافته است. منصور نریمان یکی از نوازندگان شاخصی بود که از نخستین روزهای افتتاح این برنامه، با ساز منحصربه‌فردش، عود، در آن شرکت می‌کرد. روایت‌های شنیدنی او از چگونگی اجرا و ضبط این برنامه و همکاری با هنرمندانی که شمار بازماندگانشان اکنون کمتر از انگشتان یک دست است، حرف‌هایی ناگفته از تاریخ موسیقی معاصر ایران را بازگو می‌کند. به گفته او، در برنامه «تکنوازان» در کنار برنامه گلها که بیشتر به موسیقی باکلام اختصاص داشت، برای موسیقی صرفا ‌سازی به راه افتاد و بهترین تکنوازان موسیقی ایران را به خود جذب کرد. پایه و اساس این برنامه‌ها بداهه‌نوازی مطلق بود. نوازندگان ویولن و تار و سه‌تار و سنتور و عود و نی و تمبک جمع می‌شدند و هر جلسه چند گوشه‌ از یک دستگاه را به‌صورت آوازی و ضربی‌های متنوع اجرا می‌کردند. نریمان روایت می‌کند که در هر برنامه نوازندگان تا پیش از ورود به استودیو حتی نمی‌دانستند با چه کسی همنوازی دارند. گاه فرهنگ شریف وارد استودیو می‌شد، بعد پرویز یاحقی یا اسدالله ملک می‌آمد، بعد هم فضل‌الله توکل یا محمد موسوی و جهانگیر ملک. دور هم می‌نشستند و می‌گفتند امروز در چه دستگاهی بزنیم؟ بعد یک به یک می‌گفتند امروز سه‌گاه یا مثلا اصفهان بزنیم. اگر بین چند نفر، دو نفر یک چیز را می‌گفتند، بقیه همراهی می‌کردند. سازها کوک می‌شد و یکی شروع می‌کرد. بستگی به حال نوازنده داشت که آواز بزند یا چهارمضراب سه‌ضربی یا چهارضربی. ممکن بود نفر بعد ریتم را عوض کند و پس از آن بقیه همان ریتم را ادامه ‌دهند. گوشه‌ها و نغمه‌ها همه خودش می‌آمد. در این بین هیچ‌کس سعی نمی‌کرد خودنمایی کند و وسط ساز دیگری بپرد. کار چنان با نظم پیش می‌رفت که گویی همه‌چیز برنامه‌ریزی شده بود؛ در حالی که همه‌چیز کاملا بداهه بود. به هر حال، همان‌طور که استاد یاحقی می‌گفت، سال‌های طلایی موسیقی ایران از سال 1336 تا 1357 بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.