|

محمدهادی کریمی، کارگردان فیلم «بشارت به شهروند هزاره سوم»:

برخی نمی‌خواهند «زنگ هشدار» به صدا درآید

فرانک آرتا . عکس:آیدین رهبر، شرق

برخی نمی‌خواهند «زنگ هشدار» به صدا درآید
سال‌هاست سینمای ایران، داعیه‌دار سینمای «دینی» است و در این حوزه، انواع و اقسام تعاریف «تئوریک» هم ارایه شده است. اما در بزنگاهی که فیلمی می‌خواهد دست‌کم درباره باورهای فطری و خداگرایانه انسان تلنگری بزند، آیا مسوولان از آن حمایت می‌کنند؟ برآیند سخنان محمدهادی کریمی، کارگردان فیلم «بشارت به شهروند هزاره سوم» این نکته محوری است که برخی مسوولان که دست‌کم در حیطه شعار، خود را مدافع سینمای «دینی» می‌دانند، نه‌تنها، از مصادیق سینمای «دینی» حمایت لازم را نمی‌کنند، بلکه گاهی با تصمیم‌گیری‌های غیرکارشناسی، به اکران و تاثیرگذاری آن، لطمه می‌زنند. متن گفت‌وگوی «شرق» را با کریمی بخوانید. شما بیشتر از آنکه به‌عنوان کارگردان شناخته شده باشید، سال‌ها به‌عنوان فیلمنامه‌نویس در سینمای ایران همکاری داشتید. موضوعات مورد نظرتان هم معمولا به مسایل روز و جوانان مربوط می‌شد. چطور شد که در فیلم «بشارت به شهروند هزاره سوم»سراغ مساله «خدا» رفتید؟ در کارهای قبلی هم شاید این دغدغه را نشان داده بودم. در فیلم‌های «شمعی در باد»، «مارال»، ‌«رستگاری در هشت و بیست دقیقه» و... به خلجان‌های ذهنی انسان‌ها پرداختم و اینکه چطور ایمان انسان در بوته آزمایش قرار می‌گیرد. اما در مورد این فیلم هرچند شاید به لحاظ فکری در تداوم کارهای قبلی‌ام باشد، اما برایم اتفاق جالبی افتاد. فیلمنامه‌ای به نام «باریکه راه مزرعه» نوشته خانم الهه احمدی به دستم رسید که درباره مبلغه‌ای حوزوی بود که وارد مدرسه‌ای می‌شد که شاگردانش شیطان‌پرست شده بودند و در این مسیر یک داستان پلیسی شکل می‌گیرد. شخصیت اول زن که «مینو» نام داشت، نمی‌توانست تاثیر مثبتی روی بچه‌ها بگذارد، اما ناگزیر خودش وارد پیچ‌وخم داستان پلیسی می‌شود. وقتی این فیلمنامه را خواندم احساس کردم به‌عنوان کار اول یک نویسنده، اثر خوبی است، به خصوص اینکه با وجود «تم» پلیسی آن، روح زنانه خوبی در آن جریان دارد. ولی با این همه، فیلمنامه را کنار گذاشتم و فکر کردم ربطی به من ندارد. چون نه شیطان‌پرستم و نه اطرافیانم چنین افرادی هستند و نه دغدغه این مساله را دارم. ضمن اینکه دیده بودم در مورد این قضیه مستندهایی ساخته شده است. اما دو، سه‌روز که از این ماجرا گذشت، مصادف با دورانی بود که به اصطلاح دچار انقطاع از رحمت خداوند شده و به‌شدت افسرده و مایوس بودم. این یأس، به حدی بود که روزهایم را به سختی شروع می‌کردم و به پایان می‌رساندم. همان حالتی که برای شخصیت «حمید» (مهدی احمدی) پیش آمده بود. در ضمن نمی‌خواستم به قرص‌های افسردگی پناه ببرم. کم‌کم به این نتیجه رسیدم که من با شیطان‌پرستان یک وجه اشتراک دارم؛ هر دو ما نسبت به خداوند ناامید هستیم. احساس کردم در نقطه ماقبل عزیمت به یک فرقه دیگر قرار دارم که می‌تواند شیطان‌گرایی باشد. کم‌کم به این مفهوم رسیدم که شیطان چقدر می‌تواند مفهوم عمیق‌تر و گسترده‌تری داشته باشد؟ احساس کردم باید این داستان را بسازم. داستان آدمی که به ظاهر شیطان‌پرست نیست، اما آنقدر از همه چیز ناامید است و آنقدر سیاهی اطراف او را گرفته که نمی‌داند چنین وضعیتی در بی‌اعتمادی‌اش به خداوند ریشه دارد. این اتفاق باعث شد دوباره به سراغ ساختن این قصه بروم، ولی داستان دیگری را بنویسم. داستانی که در فرآیند پلیسی دگردیسی ذهنی برای این زن به وجود می‌آورد. زنی که ایمانش کامل است، به مدرسه علمیه می‌رود و زندگی خودش را دارد ولی ناخواسته وارد ماجرایی می‌شود و بعد پلیس به او می‌گوید کسانی که خودکشی کرده‌اند، شیطان‌پرست شده بودند. اما او نمی پذیرد،‌ چون شیطان پرستی یک معلول است ولی او به دنبال علت ها به جامعه می رود. در واقع می‌خواستید بیش از اینکه به مفهوم شیطان بپردازید، راه‌های اعتماد به خدا را ترسیم کنید؟ بله. منتها در ابتدای امر، «مینو» اصلا شیطان‌پرستی را قبول نمی‌کند و حتی پلیس او را مسخره می‌کند. اما وقتی به دل جامعه می‌رود، از نزدیک با مسایلی مواجه می‌شود که او را به شک می‌اندازد. به مرور به ذهنیت جدید نسبت به شیطان می‌رسد و بعد هم احساس می‌کند همسر خودش هم فرقی با شیطان‌پرست‌ها ندارد. همین‌طور مدیر مدرسه (نیکی کریمی) هم با وجود اینکه می‌خواهد با روش‌های سلبی شیطان را از مدرسه دور کند، ‌اما خود علایم شیطان را که همان خشم و یأس است را به مدرسه می‌آورد و در نهایت به مفهوم جدیدی از شیطان منهای کهن مصداق ابلیس می‌رسد. این خط داستانی مطابق میل من بود. اینکه وقتی این زن با ایمان کامل جلو می‌رود، جای پای خودش هم سست می‌شود و یأس و تردید بر دل او هم چیره می‌شود و حالا دوباره باید با آگاهی به یقین برسد. برایم خیلی جالب بود احساس کنم وقتی افسرده هستم، این افسردگی فقط یک بیماری نیست که من بگویم فلان هورمون یا ماده بیوشیمی در مغز من کم یا زیاد شده، بلکه ریشه آن در جای دیگری است و باید عمیق‌تر به آن پرداخت. ابتدای فیلم با شناسنامه‌هایی مواجه می‌شویم که مهر «باطل شد» برآن زده‌اند و در انتها هم فیلم با صدای ضربان کودک به پایان می‌رسد. بعد «مینو» خطبه اول «نهج‌البلاغه» را می‌خواند که به «دُحوالارض» اشاره می‌کند، روزی که به فرموده مولاعلی(ع) نخستین رحمتی که از آسمان به زمین نازل شد، روزی است که خداوند به جهان خاکی حیات بخشید. کره زمین که سراسر از آب بود کم‌کم خشک شد که مطابق روایات، اولین نقطه‌ای که از زیر آب سر برآورد، کعبه بود. بعد هم در زندگی خصوصی‌اش انار دانه می‌کند که خودش یک میوه بهشتی است. از طرف دیگر نامش هم «مینو» است که به معنای بهشتی است که شیطان از آن رانده شده. همان‌طور که پیش می‌رویم به نکاتی دیگر برمی‌خوریم، مثل انگشتر شرف‌الشمسی که در دست دارد. به هر حال اطراف زندگی این زن نمادهای مذهبی دیده می‌شود تا اینکه به بحران دچار می‌شود. آیا به‌نظر شما این المان‌ها برای تماشاگر عام یک مقدار بازدارندگی ایجاد نمی‌کند؟ ممنونم که خیلی تخصصی و ریز به این مسایل نگاه می‌کنید. اما بیننده عادی ممکن است این ریزبینی را نداشته باشد. بیننده عادی بیشتر درگیر زندگی عادی «مینو» است و همزمان با یک «ملودرام»، یک داستان پلیسی را هم دنبال می‌کند و می‌خواهد ببیند قاتل دختران نوجوان کیست. در واقع مواردی که گفتید لایه‌های عمیق‌تری است که وقتی کشف می‌کنید شاید از ادامه فیلم باز بمانید و شاید هم بیننده‌ای در بار دوم یا سوم که فیلم را می‌بینید آنها را کشف کند و همچنان دیدن فیلم برایش لذت داشته باشد. حتما می‌دانید که ساختار سوره‌های قرآن به روایت مدرن نزدیک‌تر است تا کلاسیک. هرچند سوره یوسف در بیان رویدادها منسجم‌تر است. می‌خواهم بدانم چقدر این ساختار مدنظر شما بوده؟ آیا از قبل به این مساله آگاهی داشتید؟ بله آگاهی داشتم. به نکته مهمی اشاره کردید. به همین دلیل داستانک‌های تودرتو در فیلم وجود دارد. اما آنچه برایم مهم‌تر بود اینکه می‌خواستم در مورد شیطان صحبت کنم، اما باید طوری عمل می‌کردم که شیطان نفر اول فیلم نشود. یعنی اینکه دست‌آخر به نفع شیطان نباشد. حتی نام فیلمم را به «بشارت به یک شهروند هزاره سوم» گذاشتم. نکته تراژیک قضیه این است که در برخی از سریال‌های تلویزیونی که محور موضوعات آن، چنین مسایلی است باوجود تقبیح شیطان که قصد سازندگان آن است، متاسفانه شیطان نقش اول را می‌گیرد و خداوند که مسبب‌الاسباب است فرع می‌شود. شیطان تجسم پیدا می‌کند. خیلی راحت وارد مسایل زندگی می‌شود. در حالی که شیطان فقط یک دعوت‌کننده است و بس. واقعا به نکته درستی اشاره کردید. من هم چنین نگاهی داشتم و به همین دلیل عنوان فیلم را «بشارت به شهروند هزاره سوم» انتخاب کردم. کلمه بشارت به فیلم اصالت می‌داد. در حالی که برخی‌ها نام‌هایی مانند «شیطان در می‌زند» و «نیمه‌شب‌ها با شیطان» را به من پیشنهاد کردند. مشکل همین‌جاست. مفاهیم اسلامی با مسیحی خلط شده‌اند. خب اگر شیطان فقط شب‌ها در می‌زند، پس چرا خداوند به شب قسم خورده! ضمن اینکه شیطان روزها در نمی‌زند!! کاملا. در واقع صحبت ما این است که هر چیزی که در ذهنمان به آن فکر کنیم، در ذهنمان بزرگ می‌شود. در فیلم هم استاد مینو می‌گوید آنقدر که از شیطان سخن گفتی، از خدا نگفتی! به همین دلیل هنوز سینمای دینی ما دچار سوءتفاهمات زیادی است. گاهی مسوولان مرتبط سینما هم مفاهیم و مصادیق دینی را گم می‌کنند! همین‌طور است. بنابراین وظیفه اصلی‌ام آشنازدایی از ذهن بیننده ایرانی از ترسیم شیطان مسیحی بود. یعنی صورت شیطان در این فیلم‌ها تجسد دارد مثلا در این فیلم‌ها شیطان با زنی ازدواج می‌کند و فرزندی از آنها متولد می‌شود و... شاید به همین دلیل همه منتظر بودند چنین چیزی را هم در فیلم من ببینند. مسیحیت همه سوژه‌ها (Subject) را ابژه (Objective) می‌کند، مثلا می‌گویند خدا در وجود حضرت مسیح(ع) است و حضرت مسیح(ع) هم به صلیب کشیده شده و باید به او تعظیم کرد. در واقع شیطان را هم همین‌طور نمایش می‌دهند و ابژه می‌کنند. اما مخالف این تجسم‌سازی بودم. این درست است که ما یک ابلیس داریم که در قرآن به آن اشاره شده... همان که رانده شده. بله. جایی در فیلم گفته می‌شود اگر ابلیس رانده شده به خاطر این نبوده که گناه کرده، به این خاطر بوده که توبه نکرده است. یعنی از گناه با وجود اشکالاتی که دارد، به دلیل ذات و فطرت انسان نمی‌توان مصون بود، ‌ولی رویگردانی از آن و توبه‌کردن مهم‌تر است. یعنی علت رانده‌شدن شیطان توبه‌نکردنش بوده. جالب‌ است که در آخر فیلم شیطان فیلم، شما در بیمارستان روانی بستری شده. بله. چون اصالت ندارد. ضمن اینکه در دیالوگ‌های حمید می‌شنویم که اگر کفر بگویم سنگ نمی‌شوم. اما سنگ‌شدن به معنای این نیست که جسم به سنگ تبدیل شود. به این معنی است که قلب و مغز انسان سنگ شود. من باید ابتدا تعریفی اسلامی از شیطان ارایه می‌کردم. در حالی که به قول شما در تلویزیون خودمان شیطان را طوری نشان داده‌‌اند که شیطان در عالم امر دخالت می‌کند. در جایی در فیلم هم گفته می‌شود شیطان در روح تو نیست که نیاز به جن‌گیر داشته باشی شیطان ذهن تو را به‌هم می‌ریزد. ضمن اینکه روایت شده شیطان از عمل غیراختیاری در جهت خودش خوشش نمی‌آید. بله. همین نگاه باعث شده که در فیلم می‌بینیم که همسر برادر آزاده (امیرحسین آرمان) با بازی خاطره اسدی به خرافاتی مثل عروسک تک‌چشم می‌گوید «لوسیفر» و اعتقاد دارد همه مشکلات از آن طلسم شوم به وجود آمد. در حالی که باید این نگاه تغییر کند. وسواس فکری باید عوض شود. وقتی موضوع فیلم شیطان باشد همه انتظار دارند که یک فیلم هالووینی و وحشتناک ببینند. در صورتی که من چنین رویکردی نداشتم. شما برای اینکه موقعیت‌ اصلی داستان را پیش ببرید، داستانک‌های فرعی در فیلم اضافه کردید. به نظرتان از این نظر فیلم دچار تشتت نشده؟ مینو وارد دفتر پلیس می‌شود. پلیس دو سی‌دی به او می‌دهد و او بار اول حتی نمی‌تواند آنها را نگاه کند و رویش را برمی‌گرداند. در واقع مینو یک احساس تعهد دارد. بعد وارد جامعه می‌شود و جست‌وجو می‌کند. می‌خواستم اینجا تشتت ذهنی مینو را نشان دهم. اینکه وقتی در حال ظرف‌شستن است بخشی از سی‌دی‌هایی را که دیده بود به خاطر می‌آورد. ضمن اینکه ما سه خانواده مختلف داریم: یکی که یک برادر غیرتی دارند. خانواده دوم که اعتیاد خواهرشان را انکار می‌کنند. خانواده سوم از هم پاشیده و سرایدار، فرزند این خانواده را بزرگ کرده. اولین دختری که سر کلاس با وجود مینو خودکشی می‌کند ژامک است. بعد می‌بینیم که به جای او گل می‌گذارند و اینکه مادر ناتنی‌اش را می‌بینیم که فردی مذهبی است و دعا می‌کند که خدایا، اگر ما آدم‌بزرگ‌ها کاری کرده‌ایم که جوان‌ها از تو ناامید شوند ما را ببخش. فیلم در حال اکران نسخه بهتری از اکران فیلم در جشنواره فیلم فجر شده است. چه صحنه‌هایی را از فیلم حذف کردید؟ با همفکری یلدا جبلی، ‌مونتور خوش‌ذوق و صاحب فکری که از اول هم با ساختار نامتعارف فیلمنامه ارتباط خوبی برقرار کرده بود به این رسیدیم که برای اکران عمومی تغییراتی در فیلم ایجاد کنیم. پلان‌هایی که به خاطر ممیزی در جشنواره فیلم فجر حذف شده بود را اضافه کردیم که حدودا ‌دودقیقه می‌شد و بعد از اضافه‌کردن آن حدود چهاردقیقه‌ونیم از فیلم کم کردیم. بیشتر ته پلان‌ها کم شد که شاید بیننده را اذیت می‌کرد. نمی‌خواستم به قطعیت برسم، می‌خواستم بیننده خودش فکر کند و انتهای پلان‌ها را پیدا کند. قصد ایجاد تعلیق داشتید؟ بله. البته احساس کردم «ریتم» نسخه جدید می‌تواند برای اکران مناسب‌تر باشد. ضمن اینکه در مورد ساختار این فیلم نمی‌توانستم ساختار دیگری را در نظر بگیرم. چون اولا دوربین باید با مینو همراه می‌شد. جدا از این مساله به خاطر ممیزی نمی‌توانستم علنا شیطان‌پرستی را نشان دهم. یعنی من دو جا کارگردانی کردم؛ یکی به‌عنوان محمدهادی کریمی که فیلم ساخته و یکی کریمی که سی‌دی‌های پلیس را ساخته. این افراد بیشتر به تراپی نیاز دارند؟ می‌خواستم با این فیلم علت گرایش جوان‌ها به سمت فرقه‌های مختلف را بررسی کنیم. چرا جوان‌ها به «گنگ‌»ها پناه می‌‌برند؟ (این «گنگ» می‌تواند در حوزه مواد مخدر، شیطان‌پرستی و... باشد) چون جوان‌ها احساس می‌کنند با هنجارهایی که پدر و مادر، آموزش و پرورش، پلیس و... به آنها می‌دهد، قرار نیست، به جایی برسند. برخی جوانان الان معتقدند دیگران به آنان بدی می‌کنند، پس مجازند که بد باشند تا بدی به آنان، اثر نکند. برای اولین‌بار است که مساله خودکشی را مطرح کرده و آن را به شیطان ربط می‌دهم. منتها نه‌اینکه بگویم شیطان مستقیما در این مساله دخیل است. بلکه این خودکشی‌ها به دلیل یأس است. یأس، مقدمه هر اتفاق دیگری است. اتفاقا این شاید مفهوم روانشناختی داشته باشد. اما در مذهب هم گفته می‌شود که بالاترین گناه‌ها یأس از رحمت خداوند است. در فرهنگ ما هم گفته می‌شود، ناامید شیطان است. راهکار ما این است که ایمان داشته باش و میوه ایمان را که امید است بچین. اگر این ایمان به امید منتهی نشود، ایمان پوچ و عقیمی است. ایمان مرتبه والایی دارد که ایمان به خداوند است. خداوند می‌فرماید من از رگ گردن به شما نزدیک‌تر هستم. برای ساخت این فیلم با چه مشکلاتی مواجه بودید؟ مشکل این است که بعضی‌ها نمی‌خواهند «زنگ هشدار» به صدا درآید و مانند مدیر دبیرستان فیلم هستند که فقط آمار ارایه می‌دهند و به همه چیز قفل می‌زنند. من این مدیر را همیشه پشت میز نشان دادم تا جایی که «مینو» به او می‌گوید وقتی ایمانت به میزت است، یعنی ایمان به چیزی جز خدا. مدیران چون این مدیر را در فیلم می‌بینند، فکر می‌کنند، نکند منظور ما آنها هستند و به این دلیل همکاری نمی‌کنند. در صورتی که این موضوع نشان می‌دهد که آموزش و پرورش ما کنکورمحور است. معلم دین و زندگی هم لنگ پنج‌میلیون‌تومان وام‌گرفتن از پدر یکی از بچه‌هاست که آن شب هم آن دختر خودکشی می‌کند. پلیس هم به مینو پیشنهاد می‌کند که در خانه بنشیند تا دین و ایمانش را از دست ندهد. از طرف دیگر همین پلیس به ژنو رفته و ذوق‌زده شده که آنجا هم صحبت از دین و ایمان است و مانده که این تقوا را چطور به بچه‌ها بگوید. چطور شد که خانم قاضیانی را برای نقش «مینو» انتخاب کردید؟ از همان اول هم ایشان انتخاب من بودند. چون به نظرم همان معصومیت و مظلومیت را داشت و در عین حال انفعال ندارد. یعنی این معصومیت خودخواسته است. اینکه این شخصیت وقتی همسرش به او حرف زشتی می‌زند، غیض می‌کند و با ملایمت جوابش را می‌دهد. بازی بیتا فرهی هم در این فیلم کوتاه ولی تاثیرگذار بود. به نظرم آن دیالوگ‌ها فقط از دهان خانم فرهی، قابل باور است. چرا فضای فیلم‌تان سرد است؟ تا قبل از اینکه مینو وارد جامعه شود زندگی گرمی داشت. اما از جایی که مرگ‌ها شروع و همسرش بیمار شد به سمت سردی رفتیم. تا به حال از فروش فیلم راضی هستید؟ طیف‌های متنوعی از فیلم استقبال کرده‌اند، مثلا به من می‌گفتند یک عده به سینما «فرهنگ» آمده و گفته بودند هر کسی که می‌خواهد بچه‌دار شود و سر دوراهی مانده باید این فیلم را ببیند. این فیلم در بدترین فصل اکران شد آن هم در تعداد محدودی سینما به سرگروهی سینمایی که متاسفانه بدون در نظرگرفتن هرگونه فیلمی که اکران می‌کند، همیشه سوت و کور و بی‌رونق است. ولی با این همه فروش قابل قبول آن در تهران و به‌خصوص شهرستان‌ها ثابت کرد که معادلات اکران باید دوباره بازتعریف شود. به خصوص مساله سرگروه‌ها که حتما ‌باید برای آن فکری شود و نیز رانت‌هایی که باعث از دست‌دادن فصل مناسب اکران برای فیلم‌هایی که شایسته‌اش هستند، می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.