|

سیاست و مساله نام‌گذاری

پوریا شیبانی‌راد

به عقیده سایمون کریچلی، فیلسوف انگلیسی- آمریکایی، سیاست همیشه با نام‌گذاری سروکار داشته است؛ یعنی نامیدن سوبژکتیویته‌ای سیاسی و سازمان‌یافتن سیاسی حول آن نام. بنابراین رسالت سیاسی از دیدگاه وی ابداع نامی است که سوژه سیاسی بتواند حول آن گرد آید؛ سوژه‌ای سیاسی که برآمده از کشمکش‌های اجتماعی متنوعی است که در دل آنها زندگی می‌کنیم. این عمل گردهم‌آمدن سوژ‌ه سیاسی لحظه هژمونی است. چه‌بسا مساله بر سر ابداع نام‌هایی است برای وضعیت‌های خاص که سیاست بتواند هژمونی خود را حول آن حاکم کند و سپس آن نام‌ها را در قالب قسمی انجمن، جبهه مشترک، یا اراده جمعی گرد آورد. منطق نام‌گذاری سیاسی به گمان سایمون کریچلی عبارت است از اینکه یک امر جزیی متعین در جامعه خود را به نحوی هژمونیک چنان بر‌سازد که به امری کلی بدل شود. به عبارتی، امرکلی نه روخوانی یک سناریو هستی‌شناختی از پیش‌داده، بلکه چیزی است که در یک وضعیت خاص وضع می‌شود. کریچلی معتقد است مارکس به این تفکر نزدیک می‌شود، آنجا که منطق سوژه سیاسی را در این کلمات بیان می‌کند: «من هیچم و باید همه چیز باشم.» به عبارتی، یک گروه خاص که از موضع هیچ و تهی‌بودن آغاز می‌کند پربودن امر کلی را وضع می‌کند و به نحو هژمونیک آن کلیت را در کنش سیاسی مفصل‌بندی می‌کند و از این رهگذر به سوژه سیاسی بدل می‌شود. به باور کریچلی سیاست عملی است در یک وضعیت و کار سیاست عبارت است از برساختن سوبژکتیویته‌های سیاسی جدید، ائتلاف‌های سیاسی جدید در موقعیت‌های مشخص و نیز عادت‌واره خارق اجماع جدیدی که ریشه در عقل سلیم و رضایت آنانی دارد که با هم اجماع ندارند. می‌شود این قول را توصیفی از آن قسم عمل دموکراتیک مستقیم دانست. مقاومت با اشغال و در ید خود گرفتن قلمرویی که بر آن ایستاده‌ایم، زندگی می‌کنیم، کار می‌کنیم، عمل می‌کنیم و فکر می‌کنیم شروع می‌شود. برای این کار لازم نیست میلیون‌ها نفر از مردم درگیر شوند. حتی لازم نیست هزاران نفر درگیر شوند. می‌تواند در ابتدا فقط اندکی را درگیر خود کند. به عقیده کریچلی هنر سیاست عبارت است از درهم‌بافتن یک چنین سلول‌های مقاومتی با یکدیگر در یک جبهه مشترک، در یک سوبژکتیویته سیاسی مشترک. آنچه به شکل‌گیری چنین سوبژکتیویته سیاسی مجال می‌دهد عبارت است از توسل به کلیت. آنچه مارکس از دموکراسی مراد می‌کند این است که در دموکراسی حقیقی دولت سیاسی به‌عنوان دستگاه رسمی که به دست طبقه بوروکراتیک اداره می‌شود محو می‌شود و آنچه جای آن را خواهد گرفت قسمی تلقی از دموکراسی به‌عنوان خودمختاری دموکراتیک است، هم آنکه او خودمختاری مردم می‌خواند. این توده مردم است که اصلی فعال در زندگی سیاسی است. کریچلی تاکید می‌کند مارکس حاکمیت را در توده افرادی که جامعه را تشکیل می‌دهند می‌دید. مارکس با تلمیحی طنزآمیز به تک‌گویی هملت، می‌نویسد، حاکمیت حاکم یا مردم، مساله این است، مارکس می‌خواست از ایده حاکمیت مردمی و حق رای عمومی علیه موضع هگل که این هر دو را رد می‌کرد دفاع کند. کریچلی معتقد است دقیقا همین توده بی‌شکل «مردم» در دیدگاه هگل است که مارکس می‌خواهد ادعا کند سوژه سیاست است. به تأسی از مارکس، کریچلی دموکراسی حقیقی را عبارت از به میدان عمل‌آوردن ائتلاف‌های همکارانه، تجمعاتی مبتنی بر نوعی همزیستی و هم‌علقگی در سطح جامعه می‌داند که به شکل مادی آن قدرت دولتی را از شکل می‌اندازد که این تجمعات را به اشباع‌شدن تهدید می‌کند. به‌گمان کریچلی حول چنین انگاره‌ای از دموکراسی حقیقی به‌عنوان عمل سوبژکتیو در یک وضعیت است که یک تجمع، سازمان، جمعیت، انجمن و مانند آن می‌تواند پدید ‌آید. کارکردن برای به‌دست‌گرفتن جایی که از آنجا بتوان سخن گفت و عمل کرد، با هم کارکردن در یک وضعیت به‌عنوان سوژه‌ای سیاسی که متعهد به یک برنامه، مکان، فضا و فرآیند است. دموکراسی حقیقی به‌زعم کریچلی مفصل‌بندی سیاسی مراکز مادرشهر بزرگ، در مناطق حاشیه‌ای که تحت اشغال پناهندگان و مهاجران غیرقانونی، یا به‌طور کلی‌تر در محل کار، در پروژه‌های خانه‌سازی، در مدارس، در دانشگاه‌ها، در بیمارستان‌ها، در پناهگاه‌ها برای پناهجویان و همه‌جا در یک جبهه مشترک است. از نظر کریچلی، آنچه باید در تفکر سیاسی پیوسته مورد نقد قرار گیرد، سودای تجسم کامل امر کلی در امر جزیی است، یا قالب‌ساختن یک امر جزیی مشخص به این دلیل که گمان داریم امر کلی را «تجسم می‌بخشد». مشکل بخش عمده تفکر سنتی درخصوص سیاست این است که این تفکر «آرخه‌‌محور» است: این تفکر در بند لحظه‌ بنیاد، خاستگاه، اعلامیه یا نهاد است که با عمل حکومت، حاکمیت و استقرار دولت مرتبط است. کریچلی ادعا می‌کند فلسفه سیاسی به‌این‌معنا ذاتا ضدسیاسی است. به زبان هانا آرنت قضیه عبارت است از تقلیل امر سیاسی به امر اجتماعی، یا به زبان ژاک رانسیر تقلیل سیاست به نظم پلیس. به عبارتی، تجلی سیاسی مردم باید مهار شود. مردم باید به کارکرد اجتماعی تخصیص‌یافته به آنان یا منصب اداری دیوانی خود در دولت تقلیل یابند یعنی به عنوان سرباز، کارگر یا پاسدار- همان تقسیم کار اجتماعی که در کتاب «جمهور» مطرح شده و بازتاب تقسیم سه‌جزیی نفس که نزد افلاطون است. آنچه این سنت تفکر سیاسی بیش از هر چیز از آن ترس دارد مردم است؛ یعنی ظهور رادیکال مردم. مردم کیستند؟ به عقیده کریچلی، مردم بیان یک ذات ملی، وحدتی مفروض از یک نژاد، شهروندان دولت ملت، اعضای یک طبقه مشخص همچون پرولتاریا، یا درواقع اعضای یک اجتماع مشخص که دین، قومیت یا هرچیز دیگری آن را تعریف می‌کند نیستند. به مردم نمی‌توان هویت اجتماعی مشخصی بخشید و با هر گونه ملاک قلمرو‌سازی به نظم آورد. برعکس مردم هم آنهایی هستند که شمرده نمی‌شوند، آنانی که حق حکومت‌کردن ندارند. سیاست، تجلی کثرتی است که همانا مردم است، یعنی دموس به حساب‌نیامده. به‌زعم کریچلی سیاست عبارت است از ظهور نوعی عدم‌اجماع که برهم‌زننده نظمی است که حکومت به‌وسیله آن امید دارد از جامعه سیاست‌زدایی کند. اگر بتوان سیاست را به‌عنوان ظهور دموس آنارشیک درک کرد، بنابراین سیاست و دموکراسی دو نام برای یک چیز واحد هستند. به‌این‌قرار، دموکراسی نه یک صورت سیاسی ثابت از جامعه، بلکه آن چیزی است که کریچلی آن را تغییر شکل خود جامعه به‌واسطه عمل ظهور سیاسی مادی می‌خواند. دموکراسی فرآیندی سیاسی است، یعنی جنبش دموکراتیک‌شدن که به ایده دموکراسی مستقیم نزدیک می‌شود. به‌نظر کریچلی، دموکراتیک‌شدن عبارت است از ظهور عدم‌اجماع، آشکارساختن حضور آنانی که به حساب نمی‌آیند. این اخلال در کار دولت را کریچلی از حیث غایت با برساختن سوژه-ملتی آرخه‌مدار مرتبط نمی‌سازد، بلکه آن را معطوف به پرورش کثرتی آنارشیکی می‌داند. کریچلی ادعا می‌کند هیچ انقلابی قرار نیست از دل قوانین ساختاری و سیستمی پدید آید. همه‌چیز بستگی به خودمان دارد و ما هستیم که باید برای خودمان کاری کنیم. سیاست صرفنظر از سرسختی و زیرکی نیازمند ابتکار، تخیل و تداوم است. بر این مبنا کریچلی معتقد است نه هستی‌شناسی و نه یک فلسفه تاریخ معادشناختی قرار نیست این کار را برای ما انجام دهند. به‌زعم او ما باید سوبژکتیویته‌های سیاسی‌ای برسازیم که نه دلبخواهی‌ هستند و نه نسبی، بلکه مفصل‌بندی‌های درخواستی اخلاقی هستند که گستره آنها جهانی است و شاهد آن را در یک وضعیت انضمامی می‌توان یافت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.