|

۱۶ سال بدون «محمدعلی جمالزاده»

کلی گوی و جزیی نگر

یونس تراکمه

«ولی از مهم‌ترین فایده‌های رومان و انشای رومانی فایده‌ای است که از آن عاید زبان و لسان یک ملت و مملکتی می‌گردد چونکه فقط انشای رومانی که مقصود از آن انشای حکایتی باشد خواه به‌شکل کتاب یا قطعه «تیاتر» و یا نامه و غیرهم می‌تواند موقع استعمال برای تمام کلمات و تعبیرات و ضرب‌المثل‌ها و اصطلاحات و ساختمان‌های مختلف کلام و لهجه‌های گوناگون یک زبانی پیدا کند و حتی درواقع جعبه حبس صوت گفتار طبقات و دسته‌های مختلفه یک ملت باشد...» (یکی بود یکی نبود، دیباچه) سیدمحمدعلی جمالزاده در کنار پدرش و دیگرانی که برای رسیدن به دموکراسی، در ساده‌ترین معنا و مفهوم آن، مبارزه می‌کردند رشد کرد؛ و زمانی دموکراسی برای او از مفهوم به واقعیت تبدیل شد که در 16سالگی به لبنان و بعد به سوییس رفت (1908 و 1910). همه‌چیز گویا در انقلاب مشروطه متجلی شده بود و همه‌چیز از آن قیاس بزرگی شروع شد که اولین کاروان دانشجویی که به اروپا گسیل شدند انجام دادند. جوانانی‌که رفتند تا ببینند و بیاموزند آنچه را که اروپایی دارد و ما نداریم؛ و دیدند همه آنچه اروپایی‌ها دارند حاصل دموکراسی در حکومت‌هاست. می‌دانیم‌ که مبارزات برای رسیدن به دموکراسی منجر شد به انقلاب مشروطیت و جمالزاده، که قبل از مهاجرت در کنار پدری رشد کرده بود که از ارکان این مبارزه بود، بعد از مهاجرت با واقعیتی مواجه شد که قبل از آن و در ایران فقط یک مفهوم بود برای او: دموکراسی. او انگار لحظه‌به‌لحظه و در هرچه که می‌دید و هرچه که می‌خواند در پی کشف این چرایی بود؛ اینکه چرا آنها آنگونه‌ زندگی می‌کردند و ما اینگونه. چرا حکومت آنها آنگونه بود و حکومت ما اینگونه و چرا ادبیات آنها آنگونه بود و ادبیات ما اینگونه؛ و جواب همه این چرایی‌ها را او به‌درستی در مفهوم دموکراسی پیدا می‌کرد. «اما در ایران ما بدبختانه عموما پا از شیوه پیشینیان برون‌نهادن را مایه تخریب ادبیات دانسته به‌این معنی که شخص نویسنده وقتی قلم در دست می‌گیرد نظرش تنها متوجه گروه فضلا و ادباست و اصلا التفاتی به سایرین ندارد و حتی اشخاص بسیاری را نیز که سواد خواندن و نوشتن دارند و نوشته‌های ساده و بی‌تکلف را به‌خوبی می‌توانند بخوانند و بفهمند هیچ در مدنظر نمی‌گیرند و خلاصه آنکه پیرامون «دموکراسی ادبی» نمی‌گردد». (همان) او مشکل اساسی را به‌درستی در زبان نوشتار می‌دید و در فاصله عمیقی که بین زبان گفتار و زبان نوشتار وجود داشت. مشکل خود جمالزاده هم این بود که از موطن این زبان گفتاری، که باید جواز ورود به حیطه مکتوبات پیدا می‌کرد، دور بود. راه‌حل این مشکل را او اینگونه دید که یکی‌یکی لغات و اصطلاحاتی را که به‌قول خودش «مشتی»ها به‌کار می‌بردند و از ایرانی‌هایی که در اطرافش بودند می‌شنید، یادداشت کند و در نوشته‌هایش به‌کار ببرد. او در ضمن خواندن رمان‌های مطرح روزگار خود پی برد که بهترین وسیله ایجاد ارتباط و تبادل تجربیات با آدم‌هایی که خواندن و نوشتن می‌دانند نوشتن «انشای حکایتی» است. داستان‌های او اگرچه شکل روایی این نوع ادبی معاصر را دارد، اما در عین‌حال عاری از قصه‌گویی و افسانه‌بافی ادبیات کلاسیک فارسی نیست؛ هم کلی‌گویی‌های ادبیات کلاسیک را داراست و هم جزیی‌نگری‌های ادبیات امروز غرب را. با انتشار «یکی بود یکی نبود» (1921)، ضرورت‌هایی که برای جمالزاده مطرح شده بود به ضرورت‌های داستان معاصر ایران تبدیل شد؛ با انتشار این کتاب بود که زبان گفتار زبان روایت‌های مکتوب (داستان، رمان و...) شد و کشف شکل‌های مختلف روایت (به‌عنوان یک نوع ادبی) برای نویسندگان ضروری شد؛ اتفاقی که با صادق هدایت به‌و‌قوع پیوست. جایگاه جمالزاده در ادبیات معاصر ایران در طرح این ضرورت‌ها بود، ضرورت حذف فاصله زبان گفتار و زبان نوشتار و ضرورت کشف ساختار و شکل‌های متعدد روایت با اتکا به دستاوردهای داستان‌نویسی غرب. ولی با هدایت بود که این ضرورت‌ها اجرا شد و داستان‌نویسی به‌مثابه یک نوع متعالی ادبی متولد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.