|

انقلاب بی‌انتهای بحرین

مریم امیری

14فوریه 2013، بحرینی‌ها هم مانند همتایانشان در کشورهای «بهار عربی» می‌توانستند سالگرد انقلاب و خیزش مردمی‌شان را جشن بگیرند، اما مردم این جزیره کوچک انقلاب متفاوتی داشته‌اند. چیزی که اتفاقات بحرین را متمایز می‌کند این است که هر خیزشی پس از 14 فوریه 2011 تاکنون قرار است آخرین فصل این انقلاب ممتد باشد. بهار عربی علیه رهبران سکولار نسبت به همان خیزش‌ها در کشورهای پادشاهی بسیار موفق‌تر بوده است. در بحرین اعتراضات را ارتش عربستان سعودی سرکوب می‌کند و در سوی دیگر رژیم بحرین حکومت نظامی اعلام می‌کند. ریشه‌های تاریخی انقلاب بحرین نسب خلفای بحرین به قبیله «بنی‌عتوب» می‌رسد که در اواخر قرن هجدهم از قطر به بحرین تاختند و خود را حاکم جزیره نامیدند. از آن زمان تاکنون بحرین در وضعیت «انقلاب مدام» به سر می‌برد. پس از آن با رای 98درصدی اعضای سازمان ملل، این کشور از بریتانیا مستقل شد. در اوایل دهه1970 مردم بحرین ادعای ایران مبتنی بر حق حاکمیت بر جزیره را نپذیرفتند. کمی پس از آن در اواخر دهه70 قانون‌اساسی کشور که امیر بحرین در سال 1973 تدوین شده بود، تصویب شد. آخرین خلیفه‌های بحرین، سعی داشتند اینطور القا کنند که در پی صلح و پیشرفت هستند. این خلفا به‌رغم انحصار قدرت و ثروت کشور- که گاهی خرده‌نانی هم به پیروانشان می‌رسد- ادعا دارند که بیشتر از قبلی‌ها به‌دنبال عدالت و برابری هستند. به‌همین‌دلیل اعتراضات در این کشور به اشتباه درگیری قومی و مذهبی خوانده می‌شود. مخالفان بیرحمانه با تبعید و بازداشت مواجه می‌شوند ولی از مبارزه دست نمی‌کشند. اصلاحات دهه90 بحرین در دهه90 شاهد اعتراضات زیادی بود که بسیاری از آنها به خشونت کشیده می‌شد. شاید بتوان گفت عقبه اعتراضات جاری بحرین به همان سال‌ها می‌رسد. اعتراضات آن سال‌ها را امیرعیسی‌بن‌سلمان بیرحمانه سرکوب کرد. با این همه این دوره تظاهرات بیهوده نبود. بحرینی‌ها میوه‌خیزش دهه90 را در آغاز هزاره‌سوم با عروج قدرت حامد بن‌عیسی درو کردند. خلیفه جدید این کشور 600هزارنفری که وسعتش به زحمت به 750کیلومترمربع می‌رسد، دست به اصلاحاتی تاریخی زد. زندانی‌های سیاسی آزاد شدند و به مخالفان تبعیدی اجازه بازگشت داده شد. احزاب سیاسی چندی نیز تاسیس شدند. «منشور حرکت ملی» و به میان‌آمدن مباحثی چون سیستم حاکمیت، سیاست‌های اقتصادی-اجتماعی، امنیت ملی و پارلمان در آن مطرح شد. این منشور در رفراندومی مردمی با 98درصد رای، تصویب شد. اصلاحات جدید به احزاب اپوزیسیون اجازه تاسیس می‌داد و آنها را از شر محدودیت در آزادی بیان خلاص می‌کرد. احزاب تازه‌تاسیس برای شرکت در انتخابات خیز برداشتند. با این همه قانون‌اساسی مصوب سال 2002 که تدوین آن شفاف نبود و با احزاب مخالفان هم مشورت نشد، این امیدها را کمرنگ کرد. قانون‌اساسی جدید شورای ملی را از تک‌پارلمانی به دوپارلمانی تغییر داد: یکی مجلس نمایندگان و دیگری مجلس منصوبین. اما این قانون اپوزیسیون را از مشارکت در دولتی که در سال 2006 به قدرت رسید بازنداشت. در آن دولت شیعیان برای نخستین‌بار چهاروزیر در پارلمان داشتند. معاون نخست‌وزیر هم به یک شیعه رسید، همچنین بحرینی‌های اصالتاایرانی به پست‌های بالایی در حد وزیر دست یافتند. خیزش دهه1990 موجب اصلاحات تاریخی شد ولی کار بحرینی‌ها هنوز ناتمام بود. اصلاحات هنوز تا برابری کامل فاصله زیادی داشت. پست‌های حساس دولتی مانند وزارت دفاع و وزارت کشور همچنان در دست سنی‌ها بود. در عین حال مباحثی چون عدالت اجتماعی و برابری حل نشده مانده بود و انحصار قدرت و ثروت در دست خلیفه به سیاق سابق ادامه داشت. ضداصلاحات به دلیل اینکه اصلاحات جدید پاسخی برای مباحث فوق نداشت، رهبران اپوزیسیون مشارکت در دولت و انتخابات را رد کردند. در عوض هم در داخل بحرین و هم در خارج فعال‌تر شدند. در همین حال بحرین تحت‌تاثیر بهار عربی دوباره خروشید. نخستین نشانه‌های خیزش جدید همزمان با اعتراضات سلسله‌وار در جهان عرب ظاهر شد. خیزش مردم بحرین با اینکه پیش از بسیاری دیگر از کشورهای بهار عربی آغاز شد، توجه چندانی برنینگیخت. اما با دخالت عربستان سعودی و دیگر کشورهای خلیج‌فارس، اعتراضات به بار ننشست. عربستان سعودی اعتراض در این جزیره را به چشم تهدید می‌نگریست. به‌ویژه اینکه اعتراض شیعیان به خودی خود پتانسیل مورد حمایت واقع‌شدن از سوی ایران را هم دارد. ۱۴فوریه ۲۰۱۱ روز خشم مخالفان حکومت بحرین بود که یک‌نفر کشته و ۱۴نفر مجروح شدند. در روز بعد هم یک نفر از معترضان کشته شدند. شیخ حمد بن عیسی آل خلیفه، امیر بحرین، از حوادث «ناگوار» و کشته شدن دو نفر از معترضان عذرخواهی کرد. در ۱۵مارس همزمان با ورود وزیر دفاع آمریکا رابرت گیتس نیروهای نظامی عربستان و پس از چند روز هم نیروهای اماراتی راهی بحرین شدند و به‌دنبال آن روز بعد برخورد خشن و خونینی با مردم معترض صورت گرفت که ۱۰کشته و صدها زخمی برجا گذاشت. دولت بحرین بنای میدان لوءلوء بحرین را تخریب کرد و آن را خاطره بدی برای مردم دانست. تظاهرات و حرکات اعتراضی مخالفان و متقابلا سرکوبی به‌وسیله حاکمیت بحرین با کمک نیروهای عربستانی و اردنی به‌صورت درگیری نظامی، دستگیری، صدور حکم اعدام و اعمال فشارهای جسمی و در مواردی منجر به قتل همچنان ادامه دارد. پادشاه بحرین، یک‌هفته پیش از تظاهرات مخالفان، با ظاهرشدن در تلویزیون دولتی، اعلام کرد به هر خانواده بحرینی، هزاردینار بحرین، برابر با دوهزارو650دلارآمریکا، پول پرداخت خواهد کرد. اما تصور اینکه با وعده پول مردم به خانه بازگردند زیاده از حد ساده‌لوحانه بود. از آن پس سختگیری بر معترضان هر روز شدیدتر شد و گزارش‌های تکان‌دهنده‌ای از شکنجه و آزار و اذیت گزارش می‌شود. رژیم از برگ برنده اختلافات قومی هم تا حد امکان بهره برد تا اعتراضات را به نزاعی قومیتی فروکاهد و اپوزیسیون را هم چندپاره کند. با این همه اعتراضات تداوم داشت. بحرینی‌ها در سراسر جهان کوشیدند اعتراضات را منتشر کنند و تاحدودی موفق شدند روش‌های خشن دولتی و سکوت دولت‌های عربی که سعی دارند آن را نزاع شیعه و سنی جا بزنند، به رسانه‌ها بکشانند. اما کم‌بودن پوشش رسانه‌ای، یکی از دلایلی است که در دو سال گذشته دست دولت را باز گذاشته است. زدوخورد میان پلیس ضدشورش و معترضان تقریبا هر روزه بود. آتش‌زدن لاستیک و پرتاب کوکتل‌مولوتف و گاز اشک‌آور متعاقب آن چهره هر روزه شهرهای بحرین بود. برخی گروه‌های حقوق بشری دولت بحرین را به «به‌کاربردن سلاح‌های شیمیایی و سمی» علیه مخالفان متهم می‌کنند. به این ترتیب خیزش انقلابی بحرین نسبت به خیزش‌های مشابه جهان عرب کاملا متفاوت بود. توبی جانز، استاد خاورمیانه دانشگاه روتگرز می‌گوید یکی از دلایل این تفاوت، نگرش متفاوت آمریکا و غرب به این اعتراضات است. او می‌گوید: «اگر جایی باشد که بیشترین فاصله آمریکا به‌لحاظ منافع و ارزش‌ها در آن انباشته شده باشد، آنجا خلیج‌فارس است» و مرکز آن هم بی‌شک بحرین است. بحرین در بهار عربی منطقه صفر بود. آمریکا در این منطقه قاطعانه دست به انتخاب زد: ماندن رژیم و تحمل مردم. دلیل چنین انتخابی بیش از همه به رابطه آمریکا با عربستان سعودی بازمی‌گردد. ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا در بحرین است؛ جایی که پس از عقب‌کشیدن نیروهای آمریکا از عراق، محمل بزرگ‌ترین حضور این کشور در خاورمیانه خواهد بود. جانز می‌گوید: «به‌علاوه آمریکا نمی‌خواهد شاهد تنش در حیاط‌خلوت خودش باشد.» سرکوب مخالفان در بحرین یکی از بیرحمانه‌ترین نمونه‌های موجود است. هزاران نفر کشته، زخمی و شکنجه شدند. چند نفر از اعضای پارلمان اخراج شدند. پزشک‌هایی که معترضان مجروح را درمان کرده بودند، روزنامه‌نگارهایی که درباره آنها نوشته بودند و وکیل‌هایی که از آنها دفاع کرده بودند، هریک به نحوی مورد آزار و تعقیب قرار گرفتند. تعدادی در زندان جان باختند و تعداد بیشتری در تظاهرات. دولت بحرین توانست خیزش را خاموش کند ولی نه کامل. تظاهرات جسته‌گریخته ادامه دارد و گروه‌های حقوق بشری اقدامات دولت را محکوم می‌کنند. . اگر خلیفه بحرین نتواند کسی باشد که خواسته‌های مشروع معترضان را پاسخ‌ دهد، شاید کناره‌گیری او و سپردن کار به کسی که برای این کار توان بیشتری در خود می‌بیند، اجتناب‌ناپذیر شود. به‌نظر می‌رسد اعتراض مردم بحرین به جایی نرسیده باشد. خیابان هنوز کمی شلوغ است ولی کسانی هستند که بیایند و آن را جارو کنند؛ همه‌چیز به حال قبل بازمی‌گردد تو گویی هرگز اتفاقی نیفتاده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.