جوانان عرب و چالش تغییرات زیربنایی
جوانان عرب در همه قیامهای موسوم به بهار عربی نقش مهمی داشته و در این راه صدها کشته و مجروح دادند. با این حال نقش سیاسی موثر آنها در حوادث بعد از پیروزی انقلابها تقریبا نایاب بود. آنها هنوز هم با حضورشان میدانهای آزادی را پر میکنند تا از موجودیت و آینده خودشان دفاع کنند. برخی از روشنفکران سرخورده به نقش ضعیف جوانان عرب اشاره و آن را به تمسخر میگیرند. آنها در اینباره همان لطیفه سیاسی را تکرار میکنند که میگوید انقلابها را جوانان به راه میاندازند، فرصتطلبان آن را به یغما میبرند و بعد عقلای قوم تلاش میکنند روند آن را اصلاح کنند. با این همه وقایع غیرقابل انکاری نشان میدهد که واقعیت جهان عرب بعد از این قیامها دیگر مانند گذشته یعنی پیش از این قیامها نخواهد بود. رژیمهایی به هر حال سقوط کرده یا رژیمهای دیگری درحال سقوط هستند. جوانان عرب و تودههای مردم دیوار ترس و سکوت را فرو ریختند و دیگر از نظامهای سرکوبگر مانند گذشتهها بیم ندارند. آنان مبارزهشان را به گونهای تصحیح میکنند که در ورطه قوم و طایفه و قبیلهگرایی نیفتد و گرفتار همان رویکردهای گذشته نشود. رویکردهایی که همواره در تاریخ عرب حافظ و
پاسدار وضع موجود بوده است. به همین دلیل بود که جوانان جنبش «تمرد» در مصر سرنگونی دولت مرسی را رقم زدند و جنبش «تمرد» در تونس نیز همین برنامه را به پیش میبرد و قصد دارد روند قیام خود را تصحیح کند. به نظر میرسد باید این کار بزرگ جوانان عرب را مورد بررسیهای عمیقتری قرار داد زیرا یک پدیده مثبت و مهم بوده و نیروی جوان را بهعنوان عاملی برای ایجاد تغییرات مسالمتآمیز و درعین حال ریشهای معرفی میکند که پیشتر چنین انتظاری از آن نمیرفت. مبارزات جوانان به اندازهای که ملی و غیرطایفهای باشد فراروی آنها افقهای وسیعتری برای ساختن یک آینده بهتر خواهد گشود. جوانان خواستار تجسمیافتن پروژه سیاسی و سکولاریستی خود هستند و میخواهند با عقلانیت به مسایل ملی و سیاسی و معیشتی مردم از جمله گرانی و بیکاری و فقر و کمبود مسکن و بهداشت و آموزش و... نگریسته و با شیوههایی علمی برای آنها راهحل پیدا کنند. جوانان میدانند که آنان خود موتور محرک یک تغییر اساسی بوده و بیش از هر جریان دیگر توان آن را دارند که رژیمهای موروثی باقیمانده از دورانهای گذشته را سرنگون و بهجای آنها نظامهای سیاسی ملی و جدیدی را بنا کنند. مرحله
گسستن پیوندهای استبدادی و گشودن افقهای دموکراتیک برای ملتهای عرب فرا رسیده است. آنها خواستار تضمین معیشت، کرامت، امنیت و ثبات خود و کشورشان هستند و از همه اینها بالاتر، میخواهند رسانههایی آزاد و کارآمد داشته باشند. هنگامی که گروههای بنیادگرا و تکفیری با رهبران قبایل و طوایف و سران فساد سیاسی همپیمان و متحد شدند، جوانان حرکتی تودهای به راه انداختند که نقش کارآمدی در حمایت از یکپارچگی ملی کشورشان داشت، آنهم در زمانی که این یکپارچگی در معرض ازهمگسیختگی قرار داشت. این جوانان مصری و تونسی بودند که اجازه ندادند دوباره نظامهای استبدادی گذشته با رنگ و لعابی جدید و تحت عنوان شعارهای طایفهگرایانه و قبایلی بر کرسی قدرت بنشیند. این جوانان در برابر کسانی ایستادند که میخواستند از دین بهعنوان ابزاری گروهی و حزبی در عرصه سیاست استفاده کنند. زیرا آگاهی دینی وقتی با گرایشات قبایلی ترکیب شود، چیزی جز ازهمگسیختگی نظامهای سیاسی یا بازتولید دولتهای سرکوبگر در پی نخواهد داشت. قیامهای جوانان عرب که به «انقلاب نان، کرامت و دموکراسی» شهرت دارد، افقهای تازهای برای گفتوگوی آزاد درباره مسایل اساسی کشورهای
خاورمیانه گشود تا به این وسیله بتوان جامعهای مبتنی بر عدالت و مساوات و توام با دموکراسی را بنیان گذاشت. این قیامها همچنان ادامه دارد و میروند تا مسیر خود را اصلاح و تکمیل کنند. یکی از مهمترین وظایف این جنبشها در مرحله کنونی آن است که بهشدت با نیروهای قدیم و جدیدی که اجازه نمیدادند جوانان نقشی عملی و موثر در روند تغییرات دموکراتیک کشورهایشان داشته باشند، مقابله کنند. آنها خواستار مشارکت در قدرت هستند و در این راه برایشان آزادی بیان و اندیشه بهعنوان یک ارزش مطلق و غیرقابل بازگشت مطرح است. اما تحقق این رویا راهحلهای عمیق برای ساخت یک نظام سیاسی و دموکراتیک را میطلبد. نظامی که مبتنی بر یک اقتصاد لیبرالی تحت کنترل و نظارت نهادهای مالی رسمی باشد و به آزادیهای خصوصی و عمومی شهروندان احترام بگذارد. این جوانان انقلابی خواستار فعالشدن نهادهای جامعه مدنی هستند تا نقش طبیعی و موثری را در حمایت از منافع شهروندان و تقویت نقش طبقه متوسط در جامعه بازی کند و به تضمین امنیت سیاسی و ثبات اجتماعی کمک نماید. همین نهادها هستند که باید در اجرای برنامههای فراگیر مشارکت داشته باشند و براساس قانون توزیع عادلانه
ثروتهای اقتصادی عمل کنند و مانع بروز فسادهای اداری و مالی در دولت شوند و کنترل دقیق و روشمندی بر عملکرد آن داشته باشند تا به مرور اعتماد مفقود بین نهادهای سیاسی و جامعه مدنی بازگردد. جوانان انقلابی عرب نقشی مهم در فعالکردن نهادهای دولتی نیز دارند و میتوانند کار دولت را در زمینههای مختلف سیاسی و اقتصادی و اجتماعی تسهیل کنند. موفقیت این جوانان انقلابی یا شکست آنان در گرو مدیریت عقلانی و حرفهای و اخلاقی توان و مسیر حرکتشان است. یکی از وظایف مهم این جوانان حفظ حقوق اولیه و بدیهی انسان است که سالها بود در بسیاری از کشورهای عرب خاورمیانه نادیده گرفته میشد. ازجمله اینکه انسانها آزاد آفریده میشوند و هر فردی در زندگی از حقوقی برخوردار است که عبارتند از حق مسکن، آموزش، امنیت شخصی و اجتماعی و یا اینکه همه انسانها صرفنظر از دین و زبان یا نژاد و وابستگی سیاسیشان در کسب این حقوق یا انجام تکالیف مساوی هستند. از اینها گذشته موفقیت جنبشهای جوانان میتواند درهای تازهای به روی تشکیل یکسری احزاب سیاسی جدید بگشاید و به جوانان موقعیتی پیشرفتهتر در ایجاد تغییرات ریشهای ببخشد. فعالیت احزاب در گذشته کاملا
اقتدارگرا بود و در زیر فشار دستگاههای امنیتی سرکوبگر از نفس افتاده بود. جوانان مصری درحال گامنهادن بر راه تاسیس یک نظام سیاسی با رویکردهای دموکراتیک و لیبرالی هستند. انتظار میرود احزاب سیاسی جدیدی در دنیای عرب شکل گیرد که مبتنی بر اصول و قواعد امروزی بوده و ابتدا در بین اعضای خود و بعد در سطح جامعه به آزادیهای بیان احترام بگذارد. رهبران این جوانان انقلابی میدانند که تاریخ به کسی رحم نمیکند. آنها فراموش نمیکنند که دست به کاری زدهاند که در تاریخ معاصر اعراب بیسابقه است. آنان افقهای تازهای برای تغییرات مسالمتآمیز به شیوههای دموکراتیک گشودهاند و خواستار ایجاد نظامی دموکراتیک بر مبنای عقلانیت جدید هستند. دنیای عرب امروزه در یک نوزایی بسیار دشوار و سخت بهسر میبرد، زیرا نظامهای اقتدارگرای قدیم فروپاشیدهاند و باید بهجای آنها نظامهای دموکراتیک جدیدی را برنشاند. لازمه این امر آن است که قبل از هر کس جوانان عرب قادر به حمایت و حفاظت از دستاوردهای خود باشند و بتوانند با نیروهای مخالف این تغییر دموکراتیک مقابله کنند. پس از سقوط تعدادی از نظامهای مستبد در جهان عرب، روند تغییرات باید تا ایجاد اعتماد
مفقودشده بین جامعه سیاسی و جامعه مدنی به پیش رود. در این میان به نظر میرسد نیروی جوان نیازمند کاری پیوسته برای حراست از دستاوردهای قیام خود و بهدستآوردن دیدگاهی عقلانی و محکم برای ترسیم نقشه راه آیندهاش باشد. آنها باید متوجه باشند که نیروهای ضد انقلاب همچنان قوی بوده و در سطوح داخلی و منطقهای و بینالمللی حمایت میشوند. آنها نیروهایی هستند که نمیخواهند جوانان نقشی در تاریخ معاصر کشورشان داشته باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.