|

نگاهی به کتاب «مردم‌شناسی هنر» فرانتس بوآس

اثری کلاسیک در مردم‌شناسی هنر

«مردم‌شناسی هنر» با عنوان فرعی «هنر ابتدایی»، اثری است از فرانتس بوآس، مردم‌شناس آلمانی‌تبار که برای اولین‌بار در سال 1927 در آمریکا منتشر شد. فرانتس بوآس از چهره‌های شناخته‌شده مردم‌شناسی و تاریخ هنر است و از او به‌عنوان بنیانگذار مردم‌شناسی مدرن آمریکا یاد می‌شود. این کتاب یکی از معدود آثار کلاسیک در حوزه مردم‌شناسی هنر به شمار می‌رود و انتشار آن تاریخ جدید و مهمی را در رشته مردم‌شناسی آمریکا به‌وجود آورد. کلود لوی استروس، مردم‌شناس مشهور فرانسوی درباره بوآس و این اثر او نوشته: «بوآس یکی از غول‌های مردم‌شناسی قرن نوزدهم است که شبیه آن را دیگر نخواهیم دید و این اثر کامل‌ترین اثری است که در رشته مردم‌شناسی هنر می‌توان یافت. نسلی که بوآس تربیت کرد هر یک توانستند قسمتی از آموزه‌های او را استخراج و توسعه دهند.» چهره‌هایی مثل مارگارت مید، روت بندیکت، آلفرد کروبر و رابرت لویی از جمله شاگردان بوآس بوده‌اند که بعدها هر یک به چهره‌هایی شناخته‌شده بدل شدند و مسیر او را ادامه دادند. ماری موزه، مدیر پژوهش مرکز ملی مطالعات علمی فرانسه، در مقدمه این کتاب و درباره اهمیت آن نوشته است: «با انتشار این کتاب، شاهد انتشار اثری پیشرو هستیم که منشأ هرچه غنی‌ترشدن چشم‌انداز مردم‌شناسی و تفکر درباره منشأ و توسعه هنری است موسوم به هنر ابتدایی... بوآس که نام کتابش را هنر ابتدایی گذاشته، از واژه‌ای استفاده کرده که در سال 1870 برای تشخیص گسترده ویژگی‌های تعیین‌کننده فرهنگ‌های غیرغربی به‌کار می‌رفت. چنین توصیفی از «ابتدایی» پدیده‌های بسیار متنوعی را شامل می‌شود که به انسان‌های پایین‌ترین مرحله تحول جامعه بشری از نقطه‌نظر توسعه فنی و فرهنگی می‌پردازد. به نظر بوآس، توصیف کلمه ابتدایی به هیچ‌وجه بار معنایی پست و محقر ندارد، بلکه نویسنده هنر ابتدایی مصرانه می‌گوید تمامی مردمان ابتدایی و غیرابتدایی از تاریخچه‌ای بس طولانی در پشت‌سر خود برخوردارند و مجموعه قوانین مدیریتی بر آنها حاکم است.» هنر ابتدایی نقطه اوج تفکر بوآس درباره هنر جوامعی موسوم به ابتدایی محسوب می‌شود که حاصل تلاش طولانی 30ساله او بر اساس مطالعاتش در زمینه هنر ساحل‌غربی آمریکای‌شمالی است. بوآس در این کتاب نه‌تنها کارهای انجام‌شده پیش از خود در این حوزه را معرفی و نقد کرده است، بلکه از مطالعات همکاران و اولین دانشجویان خود در این راه جدید پژوهشی که همان مردم‌شناسی هنر است بهره برده و آنها را ترغیب کرده است. بوآس مدافع نظریه‌ای است که معتقد است تجربه زیبایی‌شناسی در همه گروه‌های انسانی وجود داشته است: «حتی قبایل بسیار فقیر هم آثاری تولید می‌کنند که به آنها لذت زیبایی‌شناختی دهد و آنهایی که از طبیعت غنی بهره‌مندند و امکانات فنی متنوع در اختیار دارند و چنین اوضاعی به آنها امکان می‌دهد تا حدودی از نگرانی روزمره خود بکاهند نیز بخش قابل توجهی از انرژی خود را به خلق آثاری اختصاص می‌دهند که به دلیل زیبایی از سایر تولیدات متمایز شوند.» اما خود بوآس، کتابش را توصیفی- تحلیلی از ویژگی‌های بنیادی هنر ابتدایی می‌داند. او در مقدمه کتابش بر دو اصل تاکید می‌کند: «اول آنکه جریان‌های ذهنی همه مردمان امروزی، با هر نژاد یا فرهنگ، اساسا یکسان است. دوم آنکه می‌توان آن را در تمامی پدیده‌هایی همچون رویدادهای تاریخی مشاهده کرد.» او همچنین برای مسایل مربوط به توسعه سبک‌های هنری خاص جایگاه ثانویه در نظر گرفته و بیشتر به‌دنبال گردآوری مجموعه شرایط پویایی است که به سبک‌های هنری امکان ظهور می‌دهند. «مردم‌شناسی هنر» را جلال‌الدین رفیع‌فر به فارسی ترجمه کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.