پاموک، شهر و ادبیات
مانی سپهری: نویسندگانی هستند که آثارشان با شهر زادگاهشان پیوندی ناگسستنی دارد. «اورهان پاموک» چنین نویسندهای است؛ نویسندهای که استانبول و تاریخی که این شهر در پشت خود دارد جزیی جداییناپذیر از نوشتههای اوست. «کتاب سیاه»، تازهترین رمانی است که از پاموک ترجمه و منتشر شده است و این در حالی است که کمی پیش از انتشار این کتاب، ترجمهای دیگر از رمان «نام من سرخ» پاموک منتشر شد و قبل از آن هم باز با فاصلهای نهچندان زیاد، ترجمه فارسی کتاب «استانبول» این نویسنده. این هر سه کتاب، بهنوعی تاریخ استانبول را در خود مستتر دارند. چه «نام من سرخ» که پاموک در آن کوچه و خیابانهای استانبول قدیم و مردم آن را با ظرافت بازسازی کرده است، چه «کتاب سیاه» که روایت پرسه قهرمان رمان در استانبول امروز و از این طریق نقبی به گذشته تاریخی این شهر است و کتاب «استانبول» هم که بهطور مشخصتری با این شهر پیوند خورده است و پاموک در آن، خاطرات خود را با حافظه تاریخی این شهر آمیخته است. در تمام این آثار، آنچه در رابطه ادبیات و شهر میتواند آموختنی باشد، نحوه این رابطه است. استانبول در آثار اورهان پاموک هرگز در حد
نامهای یکسری از اماکن شهری محدود نمانده است. پاموک بهعنوان یک نویسنده که در پیوند با شهر، ادبیات خلق میکند همواره به سراغ روح شهر میرود تا از آن طریق روح تاریخ را احضار کند. استانبول در آثار پاموک، پیوندی عمیق با شخصیتهای رمان و طرح و توطئه آن دارد، چنانکه در همان صفحات آغازین رمان کتاب سیاه، میتوان دریافت که روح شخصیتهای رمان قرار است از خلال پرسهزنی در شهر و کشف روح شهر، مکشوف شود. در آغاز رمان وقتی غالب به پیشانی رویا نگاه میکند، چنین میخوانیم: «آن یکی دو چین کوتاه و بریدهبریده هم به پیشانی رویا کافی بود تا تجسم آنچه ماورای آنها میگذشت غالب را حسابی کنجکاو کند یا حتا کمی بترساند. جلال در یکی از نوشتههاش حافظه را به کوچهباغ تشبیه کرده بود و غالب اکنون تلاش میکرد که اگر بشود به کوچهباغ رویا سرک بکشد و...». در همین عبارات، پیوند حافظه و مکان و جداییناپذیربودن تاریخ شخصیتها با تاریخ مکانها بهخوبی آشکار است. ضمن اینکه این چند جمله، با ظرافت، خواننده را برای آغاز جستوجوی غالب آماده میکنند. چنانکه دو سطر پایینتر میخوانیم: «غالب، با همه اینها هنوز هم دوست داشت که درهای بسته آن کوچهباغ
را باز کند، لای پیچکها و اقاقیاش قدم زند، زیر سایه بید مجنونش خستگی در کند و...» و در ادامه آن گاه که پرسهزنی غالب آغاز میشود میبینیم که پاموک، به ظواهر امروزی شهر قانع نیست و شهر برای او عرصهای است برای احضار همزمان عناصر ناهمزمانی که در طول تاریخ، روح شهر و مردمان آن را ساختهاند. پاموک از خلال جستوجوی غالب، سنت رماننویسی غرب را با سنتهای روایی و فکری شرق پیوند میزند، همچنانکه در نام من سرخ هم چنین کرده است. رابطه نقاشی غربی و مینیاتور شرقی در نام من سرخ نیز رابطهای است از این نوع. رابطهای توام با جذبه و ستیز که از طرفی باز با استانبول بهعنوان تلاقی گاه شرق و غرب گره میخورد. احاطه پاموک بر ادبیات و تفکر مدرن و همچنین سنت رماننویسی غرب، از جمله عواملی است که او را در استفاده خلاقانه از میراث بهجامانده از فرهنگ و ادبیات کهن شرق و تبدیل این میراث به رمان، یاری میرساند و این، پاموک را از واپسگرایی میرهاند. پاموک از هر عصری که بنویسد، همواره نویسندهای مدرن و امروزی است نه نویسندهای منجمدشده در گذشتههای دور.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.