|

بره‌ای که هار شد!

فریدون مجلسی . تحلیلگر روابط بین‌الملل

در پایان یادداشتی که در «شرق» سه‌شنبه هفتم‌آبان منتشر شد، با اشاره به تزلزل اجتماعی کشورهای عربی آورده بودم با این نتیجه‌گیری که غربی‌ها «نمی‌توانند همه تخم‌مرغ‌های خودشان را در سبد بی‌ثبات عربستان بگذارند! آنان نیز به عقلانیتی متقابل و سازگاری و تعقل در مذاکراتشان با کشوری که ملتش در سطح بالایی از آگاهی و تعقل قرار گرفته است، می‌اندیشند! این نکته‌ای است که ایران را نه در موضع انفعالی و ضعف بلکه در موضعی در شأن خودش قرار می‌دهد.» خوشحال شدم که دیدم فرید زکریا، مفسر صاحب‌نام سیاسی در یادداشتی در دوشنبه 11نوامبر/ششم‌آبان زیر عنوان «آیا سعودی‌ها دیوانه‌اند؟ چه بد!» می‌نویسد: «به ما می‌گویند سیاست‌های خاورمیانه‌ای آمریکا با شکست روبه‌روست و بهترین دلیلش این است که عربستان‌سعودی خشمگین است.» و با اشاره به دست‌راستی‌ترین رهبران ستیزه‌جوی آمریکایی می‌گوید: «دیک چنی، جان مک‌کین و لیندسی گراهام همگی با توجه به اینکه عربستان اخیرا کرسی شورای امنیت را نپذیرفت آژیر خطر را به صدا درآورده‌اند. اما نظر ما درباره نحوه عملکرد منطقه‌ای اوباما هرچه باشد، چگونگی برخورد خاندان آل‌سعود با آن مطمئنا باید آخرین اولویت در سیاست خارجی آمریکا باشد.» زکریا برای ارایه دلیل درباره این ادعا با اشاره به تحرکات سلفی‌گرانه می‌افزاید: «اگر قرار بود جایزه‌ای به غیرمسوولانه‌ترین سیاست خارجی تعلق می‌گرفت، قطعا‌ باید آن را به عربستان‌سعودی می‌دادند. عربستان کشوری است که بیشترین مسوولیت را در ظهور رادیکالیسم و ستیزه‌جویی مذهبی در سراسر جهان بر عهده دارد. ثروت نفتی بیکران این کشور در 40سال گذشته صرف نوعی روایت افراطی، ستیزه‌جویانه و بدون رواداری از اسلام شده است که به‌وسیله روحانیون وهابی تبلیغ می‌شود. به هر جای دنیا بروید- از آلمان تا اندونزی- با مراکز اسلامی‌ای برخورد می‌کنید که با پول عربستان ایجاد شده که به ترویج عدم رواداری و نفرت‌افکنی مشغولند. استوارت لِوی که در سال 2007 ا ز مقامات بالای خزانه‌داری آمریکا بود به شبکه خبری ان‌بی‌سی گفت: «اگر می‌توانستم با یک اشاره حمایت‌های مالی از سوی کشوری را قطع کنم، آن کشور عربستان سعودی بود.» هر وقت مدارکی به مقامات سعودی ارایه می‌شود اغلب ادعا می‌کنند که این اعتبارات از سوی شهروندان خصوصی و بنیادها تدارک می‌شود و دولت کنترلی روی آنها ندارد. اما بسیاری از این بنیادها به‌وسیله دولت یا اعضای اصلی خاندان سلطنتی برپا شده‌اند... و البته عربستان یک نظام سلطنتی مطلقه است. در دسامبر 2009/آذر 1388 به موجب تلگرامی که دو سال بعد در افشاگری ویکی‌لیکس لو رفت، هیلاری کلینتون وزیر خارجه وقت تایید می‌کند عربستان‌سعودی کماکان «پایگاهی بسیار مهم در حمایت مالی» از تروریسم باقی مانده و ریاض «جز اقداماتی محدود» برای جلوگیری از تامین منابع مالی برای طالبان و گروه‌های مشابه کاری نکرده است...» فراموش نکنیم که این برنده تمشک طلایی در سیاست بین‌المللی به موجب همین اسناد با اشاره به ایران از آمریکا خواسته بود که «باید سر مار را له کند!» ‌باری، زکریا سپس یادآور می‌شود که عربستان یکی از تنها سه‌کشوری بود که تا واقعه 11سپتامبر دولت تحت رژیم طالبان را در افغانستان به رسمیت می‌شناخت و همچنین نقش بازیگر اصلی را در پاکستان برعهده دارد که اکنون مرگبارترین تروریست‌های جهان را در خود جای داده و به اظهارات اقبال حیدر وزیر دادگستری پاکستان در آگوست 2012/ شهریور 1391 در مصاحبه‌اش با آژانس خبری آلمان استناد می‌کند که گفته بود: «آنها خواه‌ طالبان باشند یا لشکرطیبه، بدون تردید آرمانشان وهابیت سعودی است.» و اضافه می‌کند که عربستان سعودی حامی این گروه‌ها در کشور بوده است! زکریا می‌گوید: «از سال 2003 که القاعده مستقیما به ریاض ضربه زد عربستان تروریسم را در داخل کشور منکوب کرده است اما به حمایت از روحانیت و مراکز و حوزه‌ها و گروه‌های ستیزه‌جوی وهابی در خارج پایان نداده است.» به‌نظر من این سیاست حمایت از تروریسم در خارج از کشور، معامله‌ای به تصور مصون نگاه‌داشتن داخل است. اما یقینا سرانجام دامان سیستمی را که مقبولیت و محبوبیتی هم ندارد خواهد گرفت! زکریا می‌افزاید: «در طی جنگ عراق، بیشترین حمایت از ستیزه‌جویان سنی از منابع عربستان دریافت شده و امروز هم این شیوه در سوریه ادامه دارد.» زکریا با اشاره به مخالفت‌های سعودی‌ها با سیاست اوباما نسبت به سوریه و ایران می‌گوید: «این مخالفت‌ها به دلیل نگرانی‌های انسانی نسبت به مردم این کشورها نیست، بلکه ریشه در آرمان شیعه‌ستیزی آن کشور دارد. ریاض از سالیان پیش همه قرائت‌های فرقه‌های اسلامی را بدعت‌گذاری و آنان را رافضی دانسته و سرکوب کرده است.» زکریا با استناد به گزارش سال 2009 گروه دیده‌بان حقوق بشر می‌افزاید که چگونه شرطه مذهبی و طلاب عربستان به‌طور سازمان‌یافته علیه شیعیان آن کشور خشونت‌های تبعیض‌آمیز شامل دستگیری، ضرب‌وشتم و گاهی تهدیدهای جانی روا می‌دارند و ضمنا فتوای لزوم نابودی همه کلیساها را در شبه‌جزیره نیز صادر کرده‌اند. به عقیده زکریا عربستان نگران است که مبادا افزایش نفود شیعیان در جاهای دیگر، جمعیت 15درصدی شیعیان آن کشور را که در مناطق نفت‌خیز هستند علیه آن کشور تحریک کند و به همین دلیل در سال 1390 با یورش به بحرین قیام اکثریت شیعه آن کشور را در هم کوبید. زکریا در این یادداشت می‌افزاید: «عربستان از خیزش بهار عرب در میان جمعیت خودشان نیز بیمناک است. همچنین از احیای توان و حیثیت ایران نیز بیمناک است. همچنین می‌دانند که ممکن است ایالات‌متحده به‌زودی از نفت خاورمیانه بی‌نیاز شود.» به عقیده زکریا خودداری عربستان از پذیرش کرسی شورای امنیت به‌دلیل نگرانی از آن است که قبول این عضویت ممکن است موجب کاهش آزادی عمل آن کشور در زمینه عملیات ستیزه‌جویانه‌اش شود. یا فکر می‌کند که عضویت در شورای امنیت ممکن است عربستان را وادار به رای‌دادن در موضوعاتی کند که ترجیح می‌دهد آنها را نادیده انگارد! به عقیده زکریا دلیلش هرچه باشد، «باید تایید کنیم که بله، عربستان سعودی از ایالات‌متحده عصبانی است. اما آیا می‌توان اطمینان داشت این عصبانیت نشانه آن است که آمریکا دارد کار غلطی می‌کند؟» به‌نظر من، اوضاع و احوالی که شاهد آن هستیم دلالت بر صحت تحلیل زکریا دارد. آمریکا در جست‌وجوی راه کنار آمدن با ایران کار درستی می‌کند. هرچند به عقیده من خطر آن نوع بهار دموکراتیک عربی در آن کشور بسیار ضعیف‌تر از خطر خزان عربی ستیزه‌جویانه وهابی است، که عربستان خودش در خارج از کشور به آن پروبال داده و سرانجام درونش را نیز درخواهد نوردید! اکنون عربستان در سوریه و عراق با انفجارهای مکرر انتحاری و حمله‌های گستاخانه «امارت اسلامی‌عراق و شام» با تجهیزات کامل مزدوران بین‌المللی وهابی در سوریه و حتی فعالیت‌های سپاه النصره در مناطق کردنشین، و شرارت‌های اخیر در جنوب بلوچستان و شبیخونی از درون حکایت از همین واکنش‌های غیرعقلانی عربستان دارد. باعث تاسف خواهد بود اگر دولت عقل‌گرای ترکیه در اوج توسعه اقتصادی و اجتماعی به‌جای واکنش عقلانی در برابر این خطر افراطی‌گری وهابی، به جای روی‌آوردن به تنش‌زدایی و آرام‌بخشی به روابط بین‌المللی، در دام فریبندگی‌های مالی و تعصبات مسلکی وهابیون بیفتد و آب در آسیاب دشمن بریزد! عملکردهای عربستان، فقیرترین کشور تا نیم‌قرن پیش که صدقات و گوشت‌های قربانی حاجیان بزرگ‌ترین منبع ارتزاق آن بود، مرا به یاد فیلمی می‌اندازد که نزدیک 40سال پیش دیده بودم ‌به نام بره یا گوسفندی که هار شد! در آن فیلم ایو مونتان در نقش کارمند اداره‌جاتی بی‌استعداد و ساده‌لوح به کار در اداره‌ای با همکارانی هوشمند و زرنگ می‌پردازد. از قضا همان کارمند ساده‌لوح وارد رابطه‌ای اتفاقی با یکی از سیه‌چشمان همکار می‌شود که تا دیگران به خود بجنبند، از آن بره بی‌دست‌وپا کازانوایی می‌سازد که جسارت‌ها و دست‌اندازی‌هایش همه را حیران می‌کند! نمی‌دانم چرا از جسارت‌های انفجاری عربستان به یاد آن فیلم می‌افتم؟!
فراموش نکنیم که این برنده تمشک طلایی در سیاست بین‌المللی به موجب همین اسناد با اشاره به ایران از آمریکا خواسته بود که «باید سر مار را له کند!» ‌باری، زکریا سپس یادآور می‌شود که عربستان یکی از تنها سه‌کشوری بود که تا واقعه 11سپتامبر دولت تحت رژیم طالبان را در افغانستان به رسمیت می‌شناخت و همچنین نقش بازیگر اصلی را در پاکستان برعهده دارد که اکنون مرگبارترین تروریست‌های جهان را در خود جای داده و به اظهارات اقبال حیدر وزیر دادگستری پاکستان در آگوست 2012/ شهریور 1391 در مصاحبه‌اش با آژانس خبری آلمان استناد می‌کند که گفته بود: «آنها خواه‌ طالبان باشند یا لشکرطیبه، بدون تردید آرمانشان وهابیت سعودی است.» و اضافه می‌کند که عربستان سعودی حامی این گروه‌ها در کشور بوده است! زکریا می‌گوید: «از سال 2003 که القاعده مستقیما به ریاض ضربه زد عربستان تروریسم را در داخل کشور منکوب کرده است اما به حمایت از روحانیت و مراکز و حوزه‌ها و گروه‌های ستیزه‌جوی وهابی در خارج پایان نداده است.» به‌نظر من این سیاست حمایت از تروریسم در خارج از کشور، معامله‌ای به تصور مصون نگاه‌داشتن داخل است. اما یقینا سرانجام دامان سیستمی را که مقبولیت و محبوبیتی هم ندارد خواهد گرفت! زکریا می‌افزاید: «در طی جنگ عراق، بیشترین حمایت از ستیزه‌جویان سنی از منابع عربستان دریافت شده و امروز هم این شیوه در سوریه ادامه دارد.» زکریا با اشاره به مخالفت‌های سعودی‌ها با سیاست اوباما نسبت به سوریه و ایران می‌گوید: «این مخالفت‌ها به دلیل نگرانی‌های انسانی نسبت به مردم این کشورها نیست، بلکه ریشه در آرمان شیعه‌ستیزی آن کشور دارد. ریاض از سالیان پیش همه قرائت‌های فرقه‌های اسلامی را بدعت‌گذاری و آنان را رافضی دانسته و سرکوب کرده است.» زکریا با استناد به گزارش سال 2009 گروه دیده‌بان حقوق بشر می‌افزاید که چگونه شرطه مذهبی و طلاب عربستان به‌طور سازمان‌یافته علیه شیعیان آن کشور خشونت‌های تبعیض‌آمیز شامل دستگیری، ضرب‌وشتم و گاهی تهدیدهای جانی روا می‌دارند و ضمنا فتوای لزوم نابودی همه کلیساها را در شبه‌جزیره نیز صادر کرده‌اند. به عقیده زکریا عربستان نگران است که مبادا افزایش نفود شیعیان در جاهای دیگر، جمعیت 15درصدی شیعیان آن کشور را که در مناطق نفت‌خیز هستند علیه آن کشور تحریک کند و به همین دلیل در سال 1390 با یورش به بحرین قیام اکثریت شیعه آن کشور را در هم کوبید. زکریا در این یادداشت می‌افزاید: «عربستان از خیزش بهار عرب در میان جمعیت خودشان نیز بیمناک است. همچنین از احیای توان و حیثیت ایران نیز بیمناک است. همچنین می‌دانند که ممکن است ایالات‌متحده به‌زودی از نفت خاورمیانه بی‌نیاز شود.» به عقیده زکریا خودداری عربستان از پذیرش کرسی شورای امنیت به‌دلیل نگرانی از آن است که قبول این عضویت ممکن است موجب کاهش آزادی عمل آن کشور در زمینه عملیات ستیزه‌جویانه‌اش شود. یا فکر می‌کند که عضویت در شورای امنیت ممکن است عربستان را وادار به رای‌دادن در موضوعاتی کند که ترجیح می‌دهد آنها را نادیده انگارد! به عقیده زکریا دلیلش هرچه باشد، «باید تایید کنیم که بله، عربستان سعودی از ایالات‌متحده عصبانی است. اما آیا می‌توان اطمینان داشت این عصبانیت نشانه آن است که آمریکا دارد کار غلطی می‌کند؟» به‌نظر من، اوضاع و احوالی که شاهد آن هستیم دلالت بر صحت تحلیل زکریا دارد. آمریکا در جست‌وجوی راه کنار آمدن با ایران کار درستی می‌کند. هرچند به عقیده من خطر آن نوع بهار دموکراتیک عربی در آن کشور بسیار ضعیف‌تر از خطر خزان عربی ستیزه‌جویانه وهابی است، که عربستان خودش در خارج از کشور به آن پروبال داده و سرانجام درونش را نیز درخواهد نوردید! اکنون عربستان در سوریه و عراق با انفجارهای مکرر انتحاری و حمله‌های گستاخانه «امارت اسلامی‌عراق و شام» با تجهیزات کامل مزدوران بین‌المللی وهابی در سوریه و حتی فعالیت‌های سپاه النصره در مناطق کردنشین، و شرارت‌های اخیر در جنوب بلوچستان و شبیخونی از درون حکایت از همین واکنش‌های غیرعقلانی عربستان دارد. باعث تاسف خواهد بود اگر دولت عقل‌گرای ترکیه در اوج توسعه اقتصادی و اجتماعی به‌جای واکنش عقلانی در برابر این خطر افراطی‌گری وهابی، به جای روی‌آوردن به تنش‌زدایی و آرام‌بخشی به روابط بین‌المللی، در دام فریبندگی‌های مالی و تعصبات مسلکی وهابیون بیفتد و آب در آسیاب دشمن بریزد! عملکردهای عربستان، فقیرترین کشور تا نیم‌قرن پیش که صدقات و گوشت‌های قربانی حاجیان بزرگ‌ترین منبع ارتزاق آن بود، مرا به یاد فیلمی می‌اندازد که نزدیک 40سال پیش دیده بودم ‌به نام بره یا گوسفندی که هار شد! در آن فیلم ایو مونتان در نقش کارمند اداره‌جاتی بی‌استعداد و ساده‌لوح به کار در اداره‌ای با همکارانی هوشمند و زرنگ می‌پردازد. از قضا همان کارمند ساده‌لوح وارد رابطه‌ای اتفاقی با یکی از سیه‌چشمان همکار می‌شود که تا دیگران به خود بجنبند، از آن بره بی‌دست‌وپا کازانوایی می‌سازد که جسارت‌ها و دست‌اندازی‌هایش همه را حیران می‌کند! نمی‌دانم چرا از جسارت‌های انفجاری عربستان به یاد آن فیلم می‌افتم؟!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.