|

کامو: سیمای یک اخلاق‌گرا

استفن اریک برونر* ترجمه: نوید نزهت

هر نویسنده بزرگی جوانان را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد و آلبر کامو نیز از این قاعده مستثنا نبود. او، پیش از همه، با نسلی سخن گفت که پس از وقایع جنگ‌جهانی دوم به بلوغ می‌رسیدند. با پایان‌یافتن دهه60 میلادی، به پرخواننده‌ترین نویسنده بین دانشجویان رادیکال بدل گشته بود؛ هر چند در ابتدای همان دهه، آن دسته از روشنفکران پاریسی که گرایشاتی کمونیستی داشتند، به وی روی خوش نشان نمی‌دادند. بی‌ثباتی در محبوبیت، به‌خوبی در مورد کامو به چشم می‌آید؛ چرا که او هنرمندی بود درگیر با دغدغه‌های همیشگی فلسفه که از اگزیستانسیالیسم متنفر بود، اما بسیاری از مفاهیم بنیادین آن را همه‌فهم ساخت. مردی از مدیترانه بود که در اروپا زندگی می‌کرد. مدرنیستی بود که سبکی کلاسیک داشت. از اعضای مقاومت ضدفاشیست و در عین حال یک صلح‌طلب بود. پارتیزانی منزوی و دست‌آخر روشنفکری در قامت یک سلبریتی بود که با بارانی و سیگارش قصد داشت ظاهری همچون همفری بوگارت از خود بسازد. با این وجود، محبوبیت کامو بر چیزی بیش از کیفیات متناقض‌نمای زندگی و آثارش متکی است. او صرفا فروپاشی نگرش‌های کهنه تمامیت‌خواهانه را پیش‌بینی نکرد، بلکه رواج سنخ نوینی از حقوق بشر را نیز انتظار می‌کشید. آثار او آمیزه‌ای از ایده‌آلیسم و شک‌گرایی، شرافت و همدلی، تعهد عمومی و معنای خصوصی و همچنین باور به شورش در عین به رسمیت‌شناختن محدوده‌هاست. امروزه آلبر کامو در مقام اخلاق‌گرای بزرگ ادبیات فرانسه در قرن بیستم شناخته می‌شود. گذشته از آنکه میلیون‌ها نسخه از رمان‌های کامو تاکنون به فروش رسیده است و مطالعه نوشته‌های او در بسیاری از مدارس و کالج‌ها الزامی است، چپ افراطی همچنان منتقد مشی «میانه‌روی مدیترانه‌ای» اوست؛ اگرچه بر مخالفت وی با فاشیسم صحه می‌گذارد. پسامدرنیست‌ها نیز فایده چندانی برای نقد جهانشمول او بر هویت یا انسان‌باوری‌اش قایل نیستند، اما توجه وی به مبحث اصالت را می‌پسندند. راست افراطی هم با وجود آنکه نسبت به اندیشه سیاسی او مظنون باقی ‌مانده است، در تمجید از مواضع ضدکمونیستی و عقل سلیم وی مصمم است. برخی سنت‌شکنان نیز گرایشات فروخورده مذهبی او را برجسته می‌سازند. در این میان، وقتی به جریان فکری غالب لیبرال می‌رسیم، کامو گویی تقریبا هیچ‌گونه خطایی مرتکب نشده است. بسیاری او را نمونه بارز ارزش‌های غربی، دموکراسی سرمایه‌دارانه و حتی گاهی نمایانگر «پایان تاریخ» تلقی می‌کنند. من اینگونه رام‌ساختن کامو را به طرز غریبی نگران‌کننده می‌یابم. بنابراین به‌نظر شایسته می‌رسد تا سیمایی از او ارایه دهیم که فارغ از تمامی وجوه انتقادی دیگر، تعهدات جهان‌وطنی، لیبرالی و سوسیالیستی وی را پررنگ سازد. به‌رغم دغدغه‌های متنوع مذهبی و دلبستگی‌های خاص و پنهان نسبت به سندیکالیسم آنارشیستی، این تعهدات در تمامی طول زندگی کامو دست‌نخورده باقی ماند. او به هیچ عنوان بدون دیدی نقادانه از غرب یا دموکراسی سرمایه‌دارانه پشتیبانی نمی‌کرد. از طرفی، همواره با آن سنت چپی شناخته می‌شد که به گفته خودش، برخلاف میل باطنی هر دو طرف، به آن تعلق داشت. بارقه‌ای از باورهای سیاسی کامو در همان دوران اولیه اگزیستانسیالیستی وی نیز به چشم می‌آید. این باورها در طول دوران فعالیتش در جنبش مقاومت ضدفاشیست و در مقام سردبیر مجله «نبرد» و بعدها به‌عنوان نویسنده «طاعون» و «انسان طاغی» همچنان پایدار ماند. در بحبوحه مجادلات تلخ سیاسی با ژان‌پل سارتر بر سر جنگ سرد و امپریالیسم بود که این اعتقادات چنان تقویت شد تا در نهایت به رمان «سقوط» انجامید و حتی در اثر ناتمامش، «انسان نخستین» که پس از مرگش منتشر شد، به شکلی صریح‌تر نمایان شد. آنچه امروزه درخور توجه است، چگونگی چارچوب‌یافتن مجموعه‌ای از اصول و قواعد مفصل‌بندی‌شده توسط کامو در قالب یک مرامنامه مشخص سیاسی است. کامو آشکارا از پذیرش هرگونه امر مطلق و فریبنده غایت‌شناختی یا مذهبی به‌مثابه پاسخی به ماهیت «ابزورد» زندگی مدرن سر باز می‌زد. او خواستار تعیین «حدود» کنش سیاسی بود؛ با تلاش‌های تاریخ‌باوران جهت توجیه قساوت مخالفت می‌ورزید؛ بر برقراری ارتباطی معقول مابین هدف و وسیله مصر بود و به ضرورت «اصل مجرمیت محدود» اذعان داشت. این منظومه فکری را نمی‌توان به یک فلسفه سیاسی پیکربندی‌شده یا مجموعه‌ای دلبخواهی از دستورات اخلاقی تعبیر کرد. بلکه در عوض، آنچه عرضه می‌شود، تجدیدنظری انتقادی بر اِعمال دلبخواهی قدرت و نگرشی اخلاقی‌ ا‌ست که غالبا در لفافه واژگانی ادبی بیان می‌شود. من نیز همچون بسیاری دیگر از آنانی که به نسل 1968 شناخته می‌شوند، در نوجوانی با نوشته‌های کامو روبه‌رو شدم. به یاد دارم که چگونه مجذوب انسان‌باوری و نفرت او از تمامیت‌خواهی، ترکیب غریب خوشبینی و بدگمانی در آثارش و توانایی مثال‌زدنی وی در فراموش‌نکردن اشتیاق به تجربیات حسی و سعادت شخصی در خلال درگیری‌های سیاسی شدم. احساس مسوولیت فردی، روشن‌اندیشی و کیفیت ذهنی وی چیزی منحصربه‌فرد در خود داشت. اصالت دیدگاه و اراده او جهت مشارکت در بازسازی آزادی، هنوز هم می‌تواند پادزهری خوشایند در قبال کلبی‌مسلکی و نسبی‌انگاری روشنفکران معاصر به‌دست دهد. بهترین بزرگداشت برای چنین انسانی، همان‌گونه که مطمئنا مطابق خواست خود کامو نیز بود، بیش از آنکه تکریم و تقدیس وی باشد، مواجهه‌های انتقادی با اوست؛ چنان‌که اعتبار و موضوعیت او را از پیش بدیهی نینگارد. *استفن اریک برونر، استاد ممتاز علوم سیاسی و از اعضای هیات علمی دانشگاه راتگرز ایالات‌متحده در ادبیات تطبیقی و مطالعات آلمانی است. از او کتاب «بازیابی روشنگری» توسط حسن مرتضوی (نشر چشمه) به فارسی ترجمه و منتشر شده است. آنچه در اینجا می‌آید، مقدمه کتاب او با عنوان «کامو: سیمای یک اخلاق‌گرا» است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.