|

«بیگانه» هم در بازی همگانی شرکت می‌کند، اگر...

سهند ستاری

«امروز مادرم مرد. شاید هم دیروز، نمی‌دانم. تلگرافی به این مضمون از خانه سالمندان به دستم رسید: مادر درگذشت؛ خاکسپاری فردا. تقدیم احترامات. این معنایی ندارد. شاید دیروز بود.» رمان بیگانه شما را با این جمله هولناک و ضربه‌زننده وارد دنیایی می‌کند که گویی آدم‌هایش با مجازات دهشتناک‌تری روبه‌رو هستند؛ تو باید مدام فعل بیهودگی و بی‌امیدی را تکرار کنی تا رنج زندگی‌کردن را جرعه‌جرعه بنوشی. جهانی که در آن توگویی زیر پای سوژه خالی‌ است و ناتوانی او در غیبت خودش - قبل از تولد و بعد از مرگ - بازنمایی می‌شود و از خاستگاه و جایگاه او می‌پرسد. اما اشتباه نکنید، «بیگانه» هم سرانجام در بازی همگانی شرکت می‌کند، اگر مورسو نیز همچون سیزیف از بی‌معنایی، معنا بسازد. اولین واکنش مورسو به شنیدن خبر مرگ مادرش بهت و گیجی بود؛ بهت و واماندگی از این باب که نمی‌دانست چرا متاثر و آشفته نیست. مورسو مادرش را سه‌سال بود که به بهانه اینکه هزینه کافی برای نگهداری از او را ندارد و باید از او پرستاری شود، به خانه سالمندان سپرد و حتی یک‌سالی بود که به ملاقاتش هم نرفته بود چون معتقد بود رفتن به آنجا یکشنبه‌هایش را از او می‌گرفت. گویی مورسو به قول کامو انسانی «وازده» نیست. او نمی‌خواهد تن به قواعد عمومی دهد و احساسش را پنهان یا حتی سرکوب کند. به همین خاطر نسبت به مرگ مادرش غمگین و آشفته نمی‌شود، حتی در پاسخ به معشوقه‌اش «ماری» که از او می‌پرسد او را دوست دارد، می‌گوید «نه». در ادامه داستان مورسو کلافه از گرما، بی‌هیچ دلیل خاصی مرد عرب را می‌کشد و زمانی که در دادگاه به قاضی می‌گوید «به‌خاطر آفتاب او را کشته» حتی خنده حاضران هم مورسو را تحریک نمی‌کند تا در طول محاکمه‌اش بازی جدیدی آغاز کند و از رفتارش پشیمان شده و تقاضای بخشش کند. مورسو بدون هیچ ‌دلیل منطقی مرد عرب را کشته بود و به همین علت رای دادگاه برای او که نه‌تنها فردای مرگ مادرش را به خوشی گذرانده بلکه حتی از قتلی که انجام داده نیز پشیمان نبود، مجازات مرگ را در نظر می‌گیرد. مجازات منطق حضور مورسو، «بیگانه‌»ای که در خاکسپاری مادرش نگریسته و سوگواری نکرده، مرگ است. اما مورسو در آخرین لحظه‌های زندگی‌اش به یاد مادر می‌افتد. مرگ -واقعیت مبهمی که ناتوانی او را به رخ می‌کشد - مورسو را واداشت تا روزهای بی‌امیدی مادر را لمس کند. مورسو زمانی که به سمت محل اعدام می‌رود، متوجه می‌شود الزامی در معناداربودن زندگی نیست چراکه زندگی به‌خودی‌خود زیباست. برای کامو زندگی زمانی که از هر معنایی جدا باشد کامل‌ترین شکل خود را دارد؛ بر ساختن معنایی عجیب و فریبنده از بی‌معنایی که سنت اگزیستانسیالیسم در دهه‌های اخیر در پی آن بود. اما مرگ برای این بیگانه به‌عنوان موضوعی کاملا آگاهانه مطرح می‌شود و او نیز روایت خودش را در رابطه با این موضوع ابراز می‌کند: ترس از مرگ، بازی با مرگ، مرگ‌آگاهی و... کامو در روایتش ناتوانی سوژه در پرسش از خاستگاهش را لحاظ نکرد، او فراموش کرده بود که ناتوانی سوژه در غیبت خودش بازنمایی می‌شود؛ اینکه او با غیبت خودش چگونه روبه‌رو می‌شود: غیبت پیش از تولد و بعد از مرگ. بر همین اساس معنای مرگ هم برای سوژه فردی و هم برای جریان‌های جمعی حایزاهمیت است و نمی‌توان مرگ را صرفا به یک موضوع فروکاست؛ در واقع باید بی‌هیچ تعارفی اعتراف کرد که «معنا ساختن از بی‌معنایی» ژست و کلکی است که بی‌معنایی را موضوع معنا و فانتزی آن موضوع می‌کند و آنچه در روایت مورسو بارز است، همین سویه معنادارکردن بی‌معنایی زندگی و سرانجام مرگ اوست. بگذارید نیم‌نگاهی هم به روایت سیزیف داشته باشیم. برای کامو، سیزیف قهرمانی پوچ است. او همان‌ اندازه که در هوای نفس خود است در شکنجه و عذاب خویش نیز حضور دارد. کامو در مقاله اسطوره سیزیف می‌نویسد: «خُردانگاری خدایان، بیزاری از مرگ و شهوت برای زیستن، او را گرفتار ناتوانی کرد که در آن تمام هستی او برای انجام‌دادن کاری پوچ به‌کار گرفته شده. این بهایی است که باید برای شهوت به زمین پرداخته شود.» اما زمانی که سیزیف به پایین می‌آید و سنگ برای لحظاتی به تندی به سوی جهان زیرین فرومی‌غلتد، درست در همین لحظه است که سیزیف، کامو را به سر شوق می‌آورد. برای کامو غم‌انگیزبودن روایت این اسطوره به این دلیل است که «قهرمان آن آگاه است». کامو سیزیف را ستایش می‌کند چون سرنوشتش متعلق به خود اوست، تخته‌سنگش دارایی اوست. برای کامو، سیزیف همان‌طور که تخته‌سنگ را می‌چرخاند به شکنجه خویش می‌اندیشد و تمامی خدایان دروغین را خاموش می‌کند. سیزیف در روایت کامو وفاداری برتر را آموزش می‌دهد، خدایان را نفی کرده و تخته‌سنگ‌ها را بالا می‌کشد و سرانجام سیزیف را شادکام می‌پندارد چون: «او نیز نتیجه گرفته که همه چیز نیکوست، از این پس جهان بدون وجود ارباب نه بی‌ثمر خواهد بود و نه پوچ.» «معنا ساختن از بی‌معنایی» به سبب مازادی است که از دل لاس‌زدن با مرگ و پوچی ساخته می‌شود. چرا باید فراموش کرد امیدی که امروز ما به ارث برده‌ایم همواره برای فرار از شکست مرثیه سر داده است، بی‌معنایی را موضوع معنا ساخته تا خود بی‌معنایی به فانتزی آن موضوع بدل شود. اما فراموش نکنیم سوژه‌ای که در ویرانه‌های جهان بی‌امید سکنی گزیده هنوز این پرسش را پیش‌روی خود دارد که آیا باید با صداقتی ماتریالیستی کار را برای مردگان تمام‌شده دانست یا همچون مورسو در بازی همگانی شرکت کرد و از بی‌معنایی، معنا ساخت؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.