|

مروری بر پیامدهای حمله و تسخیر سفارت انگلیس در تهران

پاییز بود، اواخر پاییز...

آمنه شیرافکن

حمله به سفارت انگلیس و باغ قلهک جز هزینه چیزی برای ایران به‌همراه نداشت. بعد از مصوبه مجلس قرار بود سفیر انگلیس از ایران رفته و مناسبات به سطح کاردار تنزل یابد، اما حمله خودسرها به سفارتخانه موجب شد تا ایران مجبور به عذرخواهی رسمی شود. چنانچه علی مطهری، نماینده اصولگرای مجلس با انتقاد از این اقدام گفته بود: «دولت دهم مخالف حمله به سفارت بریتانیا بود و معلوم نشد که این اتفاق از کجا آب می‌خورد که در نهایت به‌نفع انگلیس تمام شد.» مجموعه رفتار گروهی که در سپهر سیاسی ایران زیر نام کلی «نیروهای خودسر» طبقه‌بندی می‌شوند، اغلب موجب تحمیل هزینه ‏‌بر ساختارهای سیاسی مستقر می‌شود؛ هزینه‌هایی که البته صورتحساب آن از جیب منافع ملی پرداخته می‌شود. نمونه‌اش حمله هشتم آذر سال 90 به سفارت انگلیس است. آن هم در روز روشن. البته تسخیر سفارت و تخریب اموال کارمندان سفارتخانه تا شب‌هنگام به طول انجامید. مجلس بنا را بر این گذاشته بود تا سطح روابط با انگلیس را به «کاردار» کاهش دهد. لباس‌شخصی‌ها در خیابان فردوسی اما یک گام از بهارستان پیش گذاشتند و با حمله یکباره، سطح روابط دیپلماتیک ایران و انگلیس را به صفر رساندند، حرکتی که نه‌تنها از سوی مقام معظم رهبری که از سوی فرمانده نیروی انتظامی و وزیر وقت امور خارجه مورد نقد قرار گرفت و رییس پلیس تهران این تجمع را غیرقانونی اعلام کرد. آنچه «سیاست‌های ضدایرانی دولت انگلیس» نامیده می‌شد، دانشجویان وابسته به طیف اصولگرا را به سمت حمله به سفارت انگلیس برد. آنها پیش از سفارت راهی باغ قلهک شدند؛ باغی که شهرداری تهران از عدم رسیدگی به درخت‌ها و خشکیدگی آنها گله کرده و اسنادی دیگر از تعلق این اراضی به دولت ایران خبر می‌دهد. اما هرچه باشد در روز حمله به باغ قلهک که با حمله به سفارت انگلیس توام شد، 11 نفر از دانشجویان معترض توسط پلیس دستگیر شدند. به روایت فارس، این 11نفر در دانشگاه‌های علم‌و‌صنعت، صنعتی شریف و امام‌صادق(ع) مشغول به تحصیل بوده‌اند و در اعتراض به سیاست‌های خصمانه رژیم سلطنتی انگلیس به‌صورت خودجوش وارد این باغ شدند. مهاجمان از کجا حمایت شدند؟ سوال علی مطهری هنوز بی‌پاسخ مانده که این گروه از سوی چه جریانی حمایت می‌شدند و این حمله با وجود هزینه‌های فراوانش برای نظام، از کجا آب خورده؟ البته تصاویر واضح است و چهره تک‌تک دانشجویان معترض به سیاست‌های دولت انگلیس برای تمامی مبادی مسوول قابل تشخیص است، آخرین خبرها نشان از آن دارد که پرونده در قوه‌قضاییه است و منتظر رسیدگی. با گذشت دوسال از آن حمله این سوال نیز مطرح است که آیا همه دانشجویان مستقل و منتقد به این راحتی‏ می‌توانند از دیوار سفارتخانه بالا روند یا این امتیازی است ویژه که تنها در اختیار گروه خاصی قرار دارد؛ گروه‌هایی که به ادعای حامیان خودجوش و بدون سازماندهی به این‌سو و آن‌سو اردوکشی می‌کنند. تاسف صالحی از تسخیر سفارت علی‌اکبر صالحی، وزیر امور خارجه وقت ایران همزمان با حمله به سفارت انگلیس به عربستان سفر کرده بود و همان موقع مشغول رایزنی درباره سوریه و امنیت سفارتخانه‌ها در آن کشور - که درگیر جنگ داخلی است- بود. به‌ناگاه خبر می‌رسد که امنیت سفارتخانه انگلیس در خاک ایران به خطر افتاده. صالحی از شنیدن این خبر آشفته می‌شود و همان‌جا در ماشین تلفنی با وزیر امور خارجه انگلیس صحبت می‌کند: «متاسفم از اتفاقی که افتاده و نباید این اتفاق می‌افتاد.» آنهایی که بی‌هیچ مجوزی به چهارراه استانبول رفته بودند، بدون درنظرگرفتن پروتکل‌های بین‌المللی و لزوم توجه به قوانین جهانی به خاک کشور انگلیس در ایران پا گذاشتند و کاری کردند تا مقام‌های رسمی در لندن بالغ بر یک‌میلیون‌پوند از جمهوری‌اسلامی درخواست خسارت کنند. دلیل هنگفت‌بودن این میزان خسارت، تخریب، انهدام و ربوده‌شدن مواردی چون تابلوهای نقاشی ارزشمند، ‎فرش، مبلمان، جواهرات، اشیای قیمتی، دستگاه‌های الکترونیک و چند خودرو اداری بیان شده. این رقم البته منهای هزینه هنگفت دیپلماتیک به کشور است که محاسبه آن به این راحتی‌ها با عدد و رقم شدنی نیست. تخریب‏های گسترده به قیمت یک‌میلیون‌پوند وزارت امور خارجه ایران ساعاتی پس از موضع‌گیری بریتانیا، با انتشار بیانیه‌ای کوتاه از «رفتارهای غیرقابل‌قبول معدودی از معترضان» ابراز تاسف کرد و گفت که ایران قوانین و مقررات بین‏المللی و مصونیت اماکن دیپلماتیک را محترم می‌داند. به‌دنبال تجمع مقابل سفارت انگلیس مرتضی تمدن، استاندار تهران و احمدرضا رادان، جانشین فرمانده کل پلیس ایران در محل سفارت بریتانیا در خیابان فردوسی حاضر شدند تا دانشجویان را وادار به خروج از محوطه و ساختمان سفارت کنند. در این حمله نه‌تنها ساختمان سفارت بریتانیا که محل سکونت دیپلمات‌ها در مجتمع قلهک نیز تخریب شد. همچنین مدارس بین‌المللی و مدرسه آلمانی‌ها واقع در مجتمع قلهک هم در این حمله دچار خسارت شدند. حمله همزمان از شمال تا مرکز تهران نکته‌ای که برای افکار عمومی طرح سوال کرده، همزمان‌بودن حمله‌ها به دو ساختمان دیپلماتیک بریتانیا در دو نقطه متفاوت از شهر تهران است. آن‌هم در فاصله جغرافیایی نه‌چندان نزدیک به‌هم. به‌دنبال تعطیلی سفارت انگلیس در ایران، مقامات لندن نیز ضرب‌الاجلی برای دیپلمات‌های ایرانی تعیین کردند تا خاک بریتانیا را ترک کنند. پس از تعطیلی سفارت‌های دو کشور در پایتخت‌های یکدیگر، سفارت سوئد در تهران حافظ منافع دولت بریتانیا و در مقابل سفارت عمان در لندن، حافظ منافع دولت ایران شد. واحد مرکزی خبر در گزارش آن روز خود چنین نوشت: «تعدادی از دانشجویان خشمگین که قصد تصرف سفارت (در خیابان فردوسی) را داشتند، کوکتل‌مولوتف و سنگ به داخل سفارت پرتاب کردند و شیشه‌های سفارت را شکستند و گوشه‌ای از ساختمان کوچک پشت در اصلی سفارت نیز آتش گرفت.» خبرگزاری ایرنا هم که آن‌روزها از رسانه‌های اصلی دولت احمدی‌نژاد به‌شمار می‌رفت خبر داد که «اسناد و مدارک محرمانه و جاسوسی» بریتانیا در تهاجم معترضان به باغ قلهک به مصادره آنها درآمده و تعدادی از اتباع بیگانه مستقر در ساختمان باغ قلهک نیز توسط دانشجویان محافظت می‌شوند. خبرگزاری فارس هم چند ساعت بعد، از آزادشدن «شش کارمند انگلیسی که در باغ قلهک در محاصره دانشجویان بودند» خبر داد. لزوم مصوبه مجلس برای حضور مجدد سفیر انگلیس در ایران البته تغییر دولت و تعدیل برخی سیاست‌های تندروانه موجب شده تا بارقه‌هایی از امید برای ازسرگیری روابط دیپلماتیک میان ایران و انگلیس دیده شود. چنانچه در خلال مذاکرات 1+5 توافق‌هایی صورت گرفت تا با تعیین «کاردار غیرمقیم» روابط ایران و انگلیس از سر گرفته شود. ارتقای سطح روابط به بالا‌تر از کاردار نیازمند مصوبه مجلس شورای اسلامی است. نمایندگان پیش از حمله نیروهای خودسر به مجلس به دوفوریت طرحی رای دادند که سطح روابط سیاسی ایران و انگلیس را به سطح کاردار کاهش می‌داد. شورای نگهبان نیز طرح تصویب‌شده مجلس درباره کاهش روابط با بریتانیا را تایید کرد. نمی‌دانم هزینه حمله به سفارت انگلیس یک کیلو بود یا 2 کیلو چندی بعد، حمید رسایی، از نمایندگان اصولگرای مجلس درباره حمله به سفارت انگلیس گفت: «نمی‌دانم هزینه حمله به سفارت انگلیس یک‌کیلو بود یا دوکیلو.» او در روز حمله دانشجویان به سفارت در میان آنها بوده و همان موقع به ایسنا گفته بود: «در این مکان حضور یافتم تا ببینم چه خبر است. اگر انگلیس بخواهد بیش از این زبان‌درازی کند مسوولان نمی‌توانند آتش خشم ملت را کنترل کنند.» البته او در عبارتی دیگر دلایل حمله دانشجویان به سفارت را کینه انبارشده سال‌های گذشته عنوان کرده: «قرار بود در جلو سفارت تجمعی اعتراضی داشته باشیم اما با توجه به رفتارهای ناشایست روباه پیر که مدت‌هاست تداوم پیدا کرده جوانان نتوانستند احساسات خود را کنترل کنند و وارد ساختمان سفارت شدند.» او که از مدافعان سرسخت مصوبه مجلس برای کاهش سطح روابط با انگلیس بوده، این اقدام را در راستای پاسخ مجلس به خواست افکار عمومی دانسته. علاوه بر حمید رسایی، علاءالدین بروجردی، سردار اسماعیل کوثری، کرمی‌راد، زاکانی و برخی دیگر از نیروهای اصولگرای حاضر در مجلس تلاش کردند تا این حرکت را دانشجویی و خودجوش بنامند؛ مساله‌ای که شاید تنها رای قوه‌قضاییه بتواند ابعاد پنهان‌مانده آن را آشکار کند. در همین حال احمد توکلی اعلام کرد که ما علیه انگلیس قانون تصویب کردیم اما نگفتیم به سفارت حمله شود. باراک اوباما، دیوید کامرون، اتحادیه اروپا، شورای امنیت سازمان ملل متحد، بان‌کی‌مون، دولت‌های چین، روسیه، کانادا، سوئد و دانمارک در بیانیه‌هایی جداگانه حمله به سفارت انگلیس در ایران را محکوم کردند. از سوی دیگر دولت‌های آلمان، فرانسه، ایتالیا و هلند سفیران خود را برای مشورت و به‌منظور ابراز همبستگی با دولت بریتانیا از تهران فراخواندند. اشغالگران سفارت انگلیس هم باید عذرخواهی کنند اما در همین حال علی مطهری تاکید داشت: «اگر بنابر عذرخواهی جک استراو از ملت ایران باشد، اشغالگران سفارت انگلیس هم باید عذرخواهی کنند.» او همچنین در جایی دیگر خبر داده بود که جمهوری‌اسلامی از مقام‌های بریتانیا به خاطر حمله به سفارت این کشور در تهران به‌طور رسمی «عذرخواهی» کرده‌ است. پرونده حمله به سفارت و باغ قلهک در قوه‌قضاییه مانده و در صف رسیدگی است. با وجود آب‌شدن بخشی از یخ روابط ایران و انگلیس هنوز مشخص نیست که آیا بازگشایی دفاتر سفارت و افزایش سطح روابط دیپلماتیک درحد کاردار غیرمقیم جامه عمل خواهد پوشید یا خیر؟ آن هم در شرایطی که هنوز اتفاق خاصی در روابط ایران و غرب رخ نداده و وزیر امور خارجه باید هرچند هفته یک‌بار میهمان مجلس باشد و پاسخگوی سوالات نمایندگان.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.