موبایل، هواپیما و اخلاق
تکنولوژی و جامعه با هم توسعه مییابند
جواد لگزیان
از تلفن همراهی که در جیب ماست تا هواپیمایی که بر فراز سرمان میگذرد خبر از دنیای ساخته انسان میدهد. از این رهگذر موبایل و هواپیما هر دو، هم به جهان فیزیکی یا طبیعی تعلق دارند و هم به دنیای اجتماعی، پس گام میگذارند به عرصه اخلاق. پیتر وِرماس، پیتر کروئِس، ایبو وَن دو پوئل، و مارتین فرنسن از دانشگاه صنعتی دِلف و ویبو هاوکس از دانشگاه صنعتی آیندهووِن در کتاب «رویکردی در فلسفه تکنولوژی، از مصنوعات تکنیکی تا سیستمهای اجتماعی-تکنیکی» درسگفتارهایی را برای فهم هرچهبیشتر ماهیت فراگیر تکنولوژی پدید آوردهاند، کتابی حرفهای با بحثهایی امروزی که در بهوجودآمدن دیدی نو به تکنولوژی به مخاطبان کمک میکند. تحلیل تکنولوژی از دیدگاههای مختلف در این کتاب با تمرکز بر ملموسترین محصولات تکنولوژی که مصنوعات تکنیکی نامیده میشوند، آغاز میشود و سپس قدمبهقدم این محصولات را در درون بافت کاربردشان مورد ملاحظه قرار میدهد و نهایتا به آنها همچون پدیدههایی که در سیستمهای اجتماعی- تکنیکی فراگیرنده قرار دارند توجه میکند؛ سیستمهایی که شامل انسانها، بهعنوان اپراتور و قواعد اجتماعی، مانند قانونگذاری میشوند. در نخستین
فصل «مصنوعات تکنیکی» میخوانیم که توصیف یک شیء بهعنوان یک مصنوع تکنیکی باید بر یک شیئی فیزیکی، یک کارکرد و یک طرح کاربرد دلالت کند. بهعلاوه کارکرد یک مصنوع تکنیکی، از یکسو با شیئی فیزیکی ارتباط دارد و از دیگر سو، مرتبط با طرح کاربرد است. همچنین بحث میشود که مصنوعات تکنیکی به لحاظ اخلاقی خنثی نیستند، زیرا کارکرد و طرح کاربردهای آنها به اهداف کنشهای انسانی بستگی دارد و آن کنشها همیشه به لحاظ اخلاقی محل بحث هستند. یک هواپیما، از یکسو، شیئی فیزیکی است با همه انواع ویژگیها و قابلیتهای فیزیکی لازم برای برآوردن کارکردش. اما از سوی دیگر، نمیتوان گفت که کارکرد یک هواپیما یک ویژگی صرفا فیزیکی است زیرا آن کارکرد به یک طرح کاربرد یا به عبارت عامتر، به یک بافت کنش انسانی مرتبط است. در این بافت کنش انسانی، اهداف نقش اساسی دارند و تنها در ارتباط با این اهداف است که میتوان گفت اشیای فیزیکی کارکردهایی دارند. کارکردهای مصنوعات تکنیکی، درست همانند کارکردهای اشیای اجتماعی، به کنشهای هدفمند (قصدی) افراد مربوط میشود، اما نمیتوان به آنها اشیای اجتماعی گفت زیرا کارکردهای تکنیکی به شیوهای کاملا متفاوت تحقق
مییابد. پس به عنوان نتیجه، میتوان چنین حکم کرد که مصنوعات تکنیکی دارای ماهیت دوگانهاند: آنها اشیایی هستند که هم به دنیای اشیای فیزیکی (یعنی طبیعی) تعلق دارند و هم به دنیای اجتماعی. «طراحی تکنیکی» عنوان فصل دوم است که در آن طراحی تکنیکی به کمک مفهوم طرح کاربرد بازسازی شده است. در این بخش طراحی تکنیکی فرآیندی توصیف میشود که در آن مهندسان طوری طرحهای کاربرد را ایجاد میکنند که مشتریان یا کاربران بتوانند اهداف مورد نظرشان را برآورده کنند... با تحلیل طرح کاربرد، نقشهای افزونتری در ارتباط با مصنوعات تعریف میشوند. «اصول اخلاقی و طراحی» در فصل سوم مطالعه میشوند: مهندسان بهواسطه مصنوعاتی که طراحی میکنند دنیا را بهتر یا بدتر میکنند. یک راه انجام این کار توسط آنها طراحی هنجارهای رفتاری برای کاربران است. این هنجارهای رفتاری میتوانند جزو جداییناپذیر طرح کاربرد برای یک مصنوع باشند که به کاربران اعلام شده است و نیز میتوانند ذاتا خود طراحی مصنوع باشند. در حالیکه ایده مورد تاکید در بسیاری از آثار فلسفی موجود آن است که تکنولوژی چیزی نیست مگر علم کاربردی، نویسندگان در چهارمین فصل نشان میدهند که این ایده
نادرست است. آنچه مهندسان انجام میدهند بیشتر از صِرف استفاده از دانش علمی یا دانش علمی کاربردی است، آنها صورتهای خودشان از دانش را توسعه میدهند: مهندسان صرفا نمیتوانند دانش علمی را کاربردی کنند و چنین هم نمیکنند؛ آنها همان اندازه که مصرفکنندگان دانشند تولیدکنندگان آن نیز هستند. با این حال به دشواری میتوان تمایزی بنیادین میان دانش علمی و دانش تکنیکی قایل شد. به نظر میآید مشابهتهای آنها از این منظر بسیار زیاد باشد. افزون بر این، امروزه علم و مهندسی آنچنان در هم تنیده شدهاند که معقول یا حتی ممکن نیست که بتوان دانش تولیدشده در این فعالیتها را از هم جدا کرد. با اینهمه، تحلیل ژرفتر و مفصلتر دانش تکنولوژیک، مثلا سرشت مهارتی آن و نقش قواعد و طرحکاربردها، میتواند پربار باشد. اگر همه دانش ما همه آن ویژگیها را داشت، صرفا بهبود فهممان از این ویژگیها و بنابراین از دانشمان، تکنولوژیکی یا علمی، ضروریتر میشد. اما تکنولوژیها اثرات ناخواسته دارند. هواپیماها با پیامدهای مرگبار سقوط میکنند. مجتمعهای شیمیایی محیطزیست را آلوده میکنند. دوربینهای امنیتی حریم خصوصی را از بین میبرند. به دیگر سخن، این
تکنولوژیها ممکن است برای انسانها، محیط طبیعی و حیوانات خطرناک باشند. در فصل پایانی موضوع «اخلاق و پیامدهای ناخواسته تکنولوژی» در دستور کار قرار میگیرد. در این مبحث تصریح میشود که خطرات مختلف و دیگر پیامدهای ناخواسته اغلب از پیش معلوم نیستند، اما این سخن به آن معنی نیست که دانستن آنها اساسا ناممکن است. بنابراین یک راهبرد در برابر پیامدهای ناخواسته و خطرات تکنولوژیها، نشاندادن بهموقع آنها، تلاش برای پیشبینی حتیالمقدور درست پیامدها و بیان خطرات برحسب مخاطرات است... توسعه تکنولوژیک یک خصیصه آزمایشی دارد: پیامدهای ناخواسته را نمیتوان به تمامی پیشبینی یا از آنها جلوگیری کرد. این امر صرفا به سبب ظرفیت محدود دانش ما نیست، بلکه به سبب این واقعیت نیز هست که پیامدهای ناخواسته غالبا نتیجه کنشهای کنشگران بسیاری در داخل سیستم اجتماعیـتکنیکی است. معنای ضمنی این ملاحظه آن است که توسعه مسوولانه تکنولوژی پیچیدهتر از آن است که فرض شد... . مهندسان میتوانند وقوع اثرات ناخواسته را با تلاش در جهت تهیه طراحیهایی که مستحکم، انعطافپذیر و شفاف باشند، پیشبینی کنند... سرانجام اینکه ماهیت آزمایشی تکنولوژی سبب
برآمدن پرسشهای اخلاقی درباره شرایطی میشود که تحت آنها این آزمایشها به لحاظ اخلاقی پذیرفتنیاند.خصیصه آزمایشی توسعه تکنولوژیک نکتهای محوری است که نویسندگان به آن توجهی ویژه نشان میدهند: حتی اگر یک طراح بتواند پیامدهای ناخواسته و، هنوز، نامعین مختلفی را پیشبینی کند، احتمالا نمیتواند از بروز همه آن پیامدهای منفی جلوگیری کند. از این دیدگاه، توسعه تکنولوژیک همواره یک خصیصه آزمایشی دارد... برخی پیامدهای اجتماعی تکنولوژی موردنظر تنها زمانی بروز میکنند که آن تکنولوژی پیادهسازی شده باشد. این امر تا حدی بهسبب این واقعیت است که جامعه نیز غالبا با جاافتادن تکنولوژی موردنظر در آن، تغییر میکند؛ آنگونه که مصطلح است تکنولوژی و جامعه با هم توسعه مییابند. بنابراین، در اصل، انسانها در ایجاد محیط پیرامونشان موجوداتی آزمایشگرند. هرچند خطرات بسیار زیادی در این آزمایشها نهفته باشد... و با بحث درباره اصل «رضایت آگاهانه» مشارکتکنندگان در این آزمایشها کتاب رو به پایان میرود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.