بررسی اهمیت فعالیتهای ترویجی در حوزه علم
نیاز همزمان جامعه و دانشمندان ایران
مهدی زارع . عضو هیاتمدیره انجمن ترویج علم ایران
انجمن ترویج علم ایران در سال 1378 شکل گرفت اما جایزه ترویج علم حدود دوسال از آن قدیمیتر است. مهمترین ظهور و بروز فعالیتهای انجمن ترویج علم ایران هم در طول این 14سال، مراسم اهدای جایزه ترویج علم و در سالهای 91 و 92 برگزاری مراسم مختلف طی یک هفته (همزمان با روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه، 10نوامبر یا 19آبان) بوده است. البته در سالجاری به دلیل تلاقی هفته علم با ایام دهه اول محرم، برگزاری مراسم این هفته به روزهای چهارم تا 9آبان منتقل شد. نگارنده بعد از زلزله پنجمدی 82 بم برای سخنرانی (در مورد زلزله بم) در جلسه جایزه ترویج علم سال 82 که آن سالها در سالن انجمن آثار و مفاخر علمی و فرهنگی برگزار میشد، با این انجمن و فعالان آن (از جمله آقایان «رضا روحانی» و «شهرداد میرزایی») آشنا شدم. یادم هست که پیش از اولین سخنرانی به من گفتند سخنرانیای که در مورد زلزله بم در این جمع ارایه میدهم، باید «ترویج علمی» باشد. قبل از برنامه نیز یک بار فایل ارایهام را به آقای «میرزایی» نشان دادم که ایشان تایید کرد و گفت خوب است و «ترویج علمی» است. برای ارایه و انتشار مطالب در قالب علمی-ترویجی، باید موضوعات تخصصی را
برای عموم مردم به زبان همگانی بیان کرد ولی با رعایت نکتههای علمی و تخصصی، بهنحوی که مراحل تکوین آن مطلب علمی، به زبانی ساده و علمی بیان شود و در همان حال از گزارههای غیرتخصصی و غیرعلمی و شبهعلمی هم استفاده نشود. ولی هدف ترویج علم، ترویج و توسعه تفکر علمی در جامعه، بالابردن سواد علمی و خردگرایی نزد عموم مردم است. در این میان، مقابله با شبهعلم و خرافات اهمیت خاصی مییابد. از سوی دیگر انتظار میرود تا با ترویج علم، زمینه فعالیت برای دانشمندان، نخبگان و متخصصان جامعه نیز فراهم و تسهیل شود. طی سالهای 78 تا 92، در بعضی از سالها جایزه ترویج علم اهدا نشد، ولی تا پنجشنبه نهم آبان 92 که چهاردهمین دوره اهدای جایزه ترویج علم ایران برگزار شد، شاید این جایزه مهمترین جلوه فعالیت انجمن ترویج علم ایران بوده است. سال گذشته در روز پنجشنبه 25آبان 91، سیزدهمین دوره این جایزه در محل سالن سعدی مجموعه برج میلاد، در ششمین روز از هفته جهانی علم برگزار شد. در دو سال اخیر برگزاری برنامههای مفصل در طول یک هفته (از کارگاههای تخصصی در زمینههای رابطه علم، صنعت و جامعه، موزههای علم، علم و زندگی، تاریخ علم، آموزش علم،
کتابداری و اطلاعرسانی و ترویج علم و برگزاری نمایشگاههای مختلف، برگزاری روز درهای باز دانشگاهها و پژوهشگاهها برای تسهیل بازدید دانشآموزان، دانشجویان و دیگر علاقهمندان و بازدید از موزههای علم و فناوری) نیز خوشبختانه به برنامههای انجمن ترویج علم ایران افزوده شده است. 1- در فروردین سال 1391 که در مورد برنامهریزیهای فعالیتهای انجمن در سال 1391 در هیاتمدیره انجمن ترویج علم بحث شد، تصمیم بر آن شد تا اولا برگزاری جایزه ترویج علم را به زمان مشخص و ثابتی در سال (مانند روز جهانی علم) منتقل کنیم و در ثانی در زمان برگزاری مراسم روز جهانی علم، برنامههای مختلفی تدارک ببینیم. واضح است که انجمن ترویج علم ایران امکان مالی و پشتیبانی و پرسنلی کافی برای برگزاری مستقل چنین برنامه مفصلی را ندارد. بنابراین با برنامهریزی مناسب، سازمانها و نهادهای علمی و اجرایی مرتبط با موضوع علم در کشور، به اجرا و برگزاری برنامههایی در زمینه ترویج علم در این هفته تشویق شدند. در این میان، همکاری شهرداری تهران بهویژه مجموعه برج میلاد در برگزاری برنامههای هفتههای علم در سالهای 91 و 92 بسیار موثر و مهم بود. در جلسات هماهنگی
برای اجرای این دو هفته علم، از سازمانها و موسسات و وزارتخانههای مرتبط برای شرکت در جلسات دعوت شد که بعضی در ابتدا حضوری قوی داشتند ولی بهتدریج بهدلایل مختلف (که شاید بخشی از آن تنگناهای اقتصادی اخیر بود)، حضورشان را کمرنگتر کردند و بعضی دیگر شرکت نکردند! 2- در مورد جایزه ترویج علم ایران هم ذکر این نکته لازم است که معمولا در سالهای اول برگزاری چنین جوایزی جستوجو برای معرفی برنده جایزه کار چندان پیچیدهای نیست چراکه افراد، سازمانها و گروههایی وجود دارند که جایزه گرفتنشان به دلیل معروفیت آنها «اظهرمنالشمس» است، ولی در سالهای بعد این انتخاب و جستوجوی نامزد بالقوه جایزه بهتدریج و حداقل در بعضی از زمینهها مشکلتر میشود. بنابراین نمیتوان انتظار داشت که در هر شاخهای، هر فرد یا گروهی به عنوان برنده جایزه انتخاب شد، سوال و ابهام نزد گروهی از افراد و فعالان آن عرصه ایجاد نشود. ولی به هر حال، هر سال نام گروه داوران در بیانیههای جایزه مطرح میشود و واضح است که در هر جایزهای، نقش قضاوت و سلیقه گروه داوران هم مطرح است. 3- در دو سال اخیر، مناسبت روز جهانی علم را بهانهای برای مجموعهای از فعالیتهای
ترویجی قرار دادیم و همانطور که ذکر شد با هماهنگی دانشگاهها، پژوهشگاهها و مراکز تحقیقاتی و علمی و موسساتی که به علم و ترویج آن مربوط هستند، برنامههایی را به مناسبت این روز طی یک هفته ترتیب دادیم ولی این کافی نیست. ضمنا باید در نظر داشت که در دنیای مدرن، «علم» متعلق به همه مردم است، نه مختص نخبگان و متخصصان و معلمان و دانشجویان و دانشآموزان، به همین دلیل تلاش برای ترویج پژوهش آکادمیک در زمینه آموزش و ترویج علم میتواند راهگشای نحوه ادامه کار در جامعه ایران باشد. این مساله بهویژه از آن نظر مهم است که موضوع ترویج علم بهطور جدی به جامعه و جامعهشناسی علم وابسته است. اگر میخواهیم در جامعه ایران فعالیت ترویج علمی گسترش یابد، باید بهطور جدی جامعه ایران و روانشناسی اجتماعی این مردم را بشناسیم. به همین دلیل است که باید دستکمک بهسوی متخصصان و نخبگان علوم انسانی دراز کنیم و آنها را به این عرصه دعوت کنیم تا به پژوهش بیش از پیش در زمینه ترویج علم بپردازند. *عضو هیاتمدیره انجمن ترویج علم ایران
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.