|

نگاهی به اجرای «واپسین اجرا»

راه رفتن روی تیغ دولبه

مریم امیرفرشی

«واپسین اجرا» نام نمایشگاهی در گالری زیرزمین دستان بود که سوگل کاشانی و ژوبین میراسکندری آن را نمایشگاه‌گردانی کرده‌اند. آثاری از واحد خاکدان، عادل یونسی، هادی کمالی، مینا بزرگمهر، زهرا شفیعی، علیرضا موسوی، رضا شریفی و نامدار شیرازیان در این نمایشگاه به تماشا گذاشته شد. واپسین اجرا سال گذشته در یک خانه قدیمی قبل از تخریب برگزار شد و هنرمندان مختلف در آن کارهای مختلفی را اجرا کردند. امسال اجرای آن کاملا با سال گذشته تفاوت داشت. این‌بار سوژه یک پیکان سوخته بود که هنرمندان با ارجاع مفهومی به آن آثاری را خلق کرده بودند. از لحاظ مفهوم این اجرا با اجرای سال قبل تفاوت‌هایی داشت اما کمابیش موضوع واحدی را دنبال می‌کرد. وقتی از پله‌های زیرزمین دستان پایین آمدم و با پیکر سوخته پیکان شاید مدل 1348 با نان سنگک‌هایی که از وسط پنجره‌های آن به هوا پرتاب شده بودند، مواجه شدم فکر کردم اشتباه آمده‌ام. اگر فضای ‌تروتمیز و پر از نور گالری نبود، فکر می‌کردم وارد یک پارکینگ شده‌ام. آدامس خروس‌نشان، کفش ملی، صندلی ارج، جنرال استیل، خانه‌هایی بدون هشتی و طاق ضربی و حوض و حیاط مرکزی ولی با استخر و اتاق خواب‌های بزرگ و باغچه‌های شمالی یا جنوبی بخشی از گذشته نه‌چندان دوری هستند که از دهه‌های 1330 به بعد چهره پایتخت و شهرهای بزرگ را تغییر داده‌اند. کشوری که طی قرون گذشته صادرات تک‌محصولی مشابه افغانستان داشت با کشف نفت و به برکت پادشاهان بلندپرواز از قافله عقب نیفتاد و به میان موج مدرنیته شیرجه زد. ورود صنایع مختلف، به تغییر خیلی موارد در ایران منجر شد و خیلی از الگوها تحت‌تاثیر قرار گرفت. فرهنگ، باور، روش زندگی و حتی زبان تحت‌تاثیر قرار گرفت. یکی از بزرگ‌ترین و موثرترین این تغییرات احداث کارخانه خودروسازی در پایتخت بود که دریچه جدیدی بر تاریخ این سرزمین گشود و با خودش افتخار و قدرت آورد. قصد من بررسی یا آسیب‌شناسی جامعه بعد و قبل از ورود پیکان یا شکل‌گیری عنصری به نام خودرو ملی در حکومت‌های توتالیتر نیست اما برای درک بهتر این نمایشگاه اشاره کوتاهی به شکل‌گیری پیکان می‌تواند کلید درک آثار از دریچه‌ای متفاوت باشد. در نگاه اول این نمایشگاه به‌صورت سمبولیک تنها یادبود و مرثیه برای خاطرات فراموش شده است. مسافرکشی به‌خصوص با خودرو پیکان در دهه‌های اخیر خیلی از معلمان، استادان دانشگاه، ورشکستگان، کارمندان و بی‌هنران را در بحران‌های اقتصادی از سقوط حتمی نجات داد. خیلی‌ها از آن خاطره دارند. اگرچه مدل و رنگ پیکان در تصویر ذهنی آن برای مخاطبان تفاوت داشت. شاید کسانی در پیکان آبی احساس راحتی نمی‌کردند و خیلی‌ها در پیکان سفید حرف نمی‌زدند. مفاهیم ارجاعی آثار ارایه شده چند لایه بودن آنهاست که خوانش‌های متفاوتی را در ذهن مخاطب شکل می‌دهد اما اگر فرض کنیم که پیکان مورد نظر توسط خود هنرمندان سوزانده شده یا ایشان از یک پیکان سوخته استفاده کرده‌اند یا این پیکان متعلق به کسی است که در این پیکان بوده، برداشتمان کاملا متفاوت خواهد بود. سوختگی پیکان با حجم انبوهی از اشارات مختلف تبدیل به یک مفهوم غالب شده که دیگر مفاهیم ارایه شده را تحت‌تاثیر قرار داده و بار احساسی آن به نوعی به فضای کوچک گالری تحمیل شده. واپسین اجرا شاید یک جریان است. شاید به‌صورت نمادین سعی در به فکر واداشتن انسان شهری دارد که با شتابی سنگین در حال حرکت به سمت جلوست و در این مسیر هیچ‌چیز برای او اهمیت ندارد. او همه چیز را با خاک یکسان می‌کند. انسان امروز نمی‌خواهد از قافله عقب بماند. او خانه‌های قدیمی را خراب و ماشین‌های قدیمی را معدوم می‌کند. نان جو تست می‌خورد. رژیم می‌گیرد و ویترین‌های مملو از اشیای مادربزرگ و خاندان را به دیگری بزرگ می‌بخشد چراکه آپارتمان فسقلی جدید جای این خرده‌ریزها را که به قول بعضی انرژی نسل‌های قبل را با خود حمل می‌کنند، ندارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.