|

محمدحسین عماد در گفت‌وگو با «شرق»:

با نور می‌توان مجسمه ساخت

آزاده جعفریان

باز هم «محمدحسین عماد» با مجسمه‌هایی که شبیه هیچ‌چیز در دنیای پیرامون نیستند به گالری اثر باز آمد؛ این‌بار انتزاعی‌تر از همیشه و ناشناخته‌تر. آثاری که علاوه بر شکل‌های ساده و بی‌پیرایه‌شان به‌لحاظ برخورداری از کانسپت نور حایز ویژگی‌های مفهومی نوظهوری هم هستند؛ مجسمه‌هایی که همچنان سبکی در بافت هویتی آنها یک شاخصه به حساب می‌آید اما این‌بار در همنشینی با نور تامل‌برانگیز‌تر از همیشه به‌چشم می‌آیند. با عماد در چهاردهمین نمایشگاه انفرادی‌اش درباره «سایه‌روشن» (مجموعه تازه مجسمه‌هایش) به گفت‌وگو نشستیم. ‌‌ عنوان «سایه‌روشن» به چه مفهومی اشاره دارد؟ من در این مجموعه متریال ساخت آثارم را تغییر دادم و از پلی‌کربنات و ورق آلومینیوم استفاده کردم. بنابر همین ماده‌ای که کار کردم و این منفذهایی که نور را عبور می‌دهد و در نهایت نورهایی که پس از عبور از اثر، سایه‌ای را ایجاد می‌کنند نام «سایه‌روشن» را برای این مجموعه مناسب دیدم. ‌‌ فکر می‌کنید آثار قبلی‌تان قابلیت برگزیدن این عنوان را نداشت یعنی این نام تنها به علت تغییر متریال ساخت بوده؟ بله. کارهای قبلی در فضاهای دیگری بودند و این کارها در زمینه‌های دیگری هستند. یعنی باید بگویم کارهای قبلی‌ام به درون توجه داشتند و من درون حجم‌های خالی را به نمایش می‌گذاشتم ولی اکنون رویه‌ام فرق کرده و حتی متریال ساخت آثارم نیز متفاوت است. این مجسمه‌ها به‌نوعی نور را از خود عبور می‌دهند و این عبور نور و ایجاد سایه باعث انتخاب نام «سایه‌روشن» شد. ‌‌ آثار حاضر در گالری اثر، نسبت به آثار قبلی‌تان حایز چه ویژگی‌های تازه‌ای هستند؟ در مجسمه‌های چوبی معمولا از تنه درخت استفاده می‌کردم. در آن آثار، کل ماده وجود داشت یعنی من از کل چیزی را برمی‌داشتم البته در این روند تغییراتی را هم ایجاد می‌کردم. در اصل آن یک کلیتی موجود بود که با آن کار می‌کردم و به شکلی که می‌خواستم درمی‌آوردم. اما در این آثار هیچ‌چیز موجود نبوده فقط یک ورق پلی‌کربنات بود و کار تنها با یک ورق شروع شد و ریزریز گسترش پیدا کرد تا به این شکل رسید. در این آثار وقتی نور از میان اثر عبور می‌کند محیط را در‌گیر خودش می‌کند یعنی مجسمه دیگر خودش نیست و محیط اطراف را هم دربرمی‌گیرد. ‌‌ در شناسایی و معرفی آثار شما بارها در رسانه‌ها اعلام شده که سبکی و کم‌وزنی یکی از شاخصه‌های اصلی است. سبکی چه خصوصیتی دارد که اینقدر به آن علاقه‌مندید؟ سبکی در مجسمه‌سازی نکته مهمی است. درواقع یک مجسمه‌ساز به‌سمت سبک‌کردن کارهایش پیش می‌رود. یکی از دلایل این است که در عین استحکام، حمل راحت‌تری داشته باشد. البته سبکی در انسان هم هست. انسان هم دوست دارد سبک باشد و از سنگینی دوری می‌کند در ادبیات هم مصداق دارد؛ اشعار زیادی در زمینه سبکی داریم که روح به پرواز علاقه‌مند است. در مجسمه هم این موضوع به شکل‌های مختلفی بروز می‌کند مثلا هنرمند ماده سبک‌تری را انتخاب می‌کند یا اینکه مفهوم کلی سبکی را در اثر مستتر می‌کند که من در این آثار بر این مفهوم تاکید ورزیدم. مثلا در اثر سیاه‌رنگی که در نمایشگاه دارم، نور که به آن می‌تابد به‌نوعی تعبیه شده که به بی‌وزنی کار کمک می‌کند و اگر نور گرفته شود، وزن به آن اضافه می‌شود. ‌‌ همان‌طور که گفتید بعضی از آثار زیاد هم سبک به نظر نمی‌رسند و شکل عظیم‌الجثه‌ای دارند، در حالی که مفهوم سبکی را هم القا می‌کنند. از این پارادوکس بگویید؟ خب این پارادوکس برایم جالب است. آنچه سبک است که سبک است و اگر من هم بخواهم جسم سبک را به همان شکل نمایش دهم کار خاصی نکرده‌ام؛ در شرایطی اثر دیده می‌شود که نمای سنگینی داشته باشد و حجم عظیمی به نظر بیاید. آن‌وقت من به‌عنوان هنرمند باید آن را سبک نشان دهم تا بیننده تصور سبک از آن داشته باشد. این است که اثر را جالب نشان می‌دهد. ‌‌ در مجموعه «سایه‌روشن» نقش نور خیلی پررنگ است و شما تعادل و عدم‌تعادل را با نور به نمایش گذاشته‌اید. این چیزی است که در مجسمه‌سازی کمتر دیده شده انگار شما در این آثار به نور وزن داده‌اید. چگونه این فضاها را با هم تلفیق کردید؟ نور در اینجا به‌عنوان ماده معنایی مطرح است. یعنی همان‌طوری که در حجم به‌صورت یک ترازو وارد شده و کار را سبک کرده و حالا اینکه چگونه به این مفهوم رسیدم باید بگویم در روند کار صورت گرفت. تجربه باعث شکل‌گیری این کارها شد. اینطور نیست که یک موادی را انتخاب کنیم و بعد بگوییم این ماده معنایش این است. نمی‌توانیم بگوییم پلاستیک و خلاصه کنیم که در تکنولوژی معنایش این است. برای یک مجسمه‌ساز اصل اینگونه نیست؛ مجسمه‌ساز با ماده ور می‌رود، زیروبم آن را درمی‌آورد و قابلیت‌های ماده را درک می‌کند. فقط کافی است هنرمند روی یک ماده مثلا پلاستیک تمرکز کند به حتم چیز دیگری از آن استخراج می‌کند. مفهوم این است که شناخت ماده ساده نیست. من 5/1سال تا دوسال است که دارم با اینها سروکله می‌زنم، کارهای مختلفی ساختم که محصولش بالاخره یکی‌یکی به این صورت درآمد. ‌‌ در آثار قبلی شما نگاه به طبیعت موج می‌زند و اکنون استفاده از پلی‌کربنات و ورق آلومینیوم، این‌دو چه سنخیتی با هم دارند؟ از طرفی شما در کارهای قبلی‌تان با طبیعت کار کردید و به نوعی‌طبیعت را به فرم‌های دلخواهتان تبدیل نمودید و در اینجا فرم‌های مابه‌ازایی از طبیعت را ساختید تا با طبیعت آشتی کنند. مثلا یک جسم مخروطی‌شکل مشبک که ناخودآگاه کندوی عسل را در ذهن مخاطب تداعی کند. از دو نگاه به طبیعت بگویید؟ من چندسالی با چوب کار کردم، به‌هرصورت کار با چوب در ساخت این کارها تاثیر داشته است. البته اینکه من چطور به این آثار بافت بدهم تحت‌تاثیر کارهای قبلی‌ام است. خیلی در این وادی نیستم که چون با چوب کار می‌کردم حتما باید همیشه با چوب کار کنم، من مجسمه‌سازم و آنچه اهمیت دارد نگاه هنرمند است. یعنی هنرمند باید از فرم به معنا برسد و آنچه مهم است تمرکزی است که با جهان‌بینی و نگاهی که دارد روی یک ماده می‌دهد. ‌‌ این معناگرایی شما در بازی با نور خلاصه می‌شود. انگار فرمی دارید که می‌خواهید با نور به آن معنا بدهید؟ نه، ساخت مجسمه‌هایم به این صورت نبوده که فکر کنم چه می‌خواهم بسازم. اینها در طول کارکردن شکل می‌گیرد. در کلاس‌های آموزش مجسمه‌سازی هم همین است. هنرجویان برای اینکه سرعت ساخت اثر را بالا ببرند از ابزاری استفاده می‌کنند که کیفیت ندارد. وقتی هنرمند با شیء ور می‌رود، آن را می‌ساید و روی آن کار می‌کند، رفته‌رفته باعث می‌شود فرم موردنظر در ذهن هنرمند رسوب کند و در اصل اثر پخته می‌شود و می‌توان با این روش در درازمدت محصول خوبی ارایه کرد و آنچه اصلا اهمیت ندارد سرعت است. ‌‌ فرم بسیاری از آثار شما ناشناخته‌اند گویا هیچ مابه‌ازای بیرونی‌ای ندارند. گویا مخاطب باید خود دنبال فرم آشنایی بگردد... بله این فرم‌ها بسیار ناخودآگاه آمده‌اند. البته نه ناخودآگاهی که هیچ‌چیز نمی‌دانستم و اینها خودشان بیایند. نوعی ناخودآگاه آگاهانه، یعنی قدم‌به‌قدم جلو می‌روم و اجازه می‌دهم که اگر شکلی جذاب است خودش بیاید و در این صورت است که روی فرم کار می‌کنم و در نهایت با ماده ترکیب می‌شود و ماحصل کار چیز دیگری می‌شود. همین‌طور تغییرات را روی اثر می‌پذیرم البته تغییراتی که مناسب باشد. حتی در چیدمان هم این تغییرات صورت می‌گیرد. امکان دارد کاری حتی در مرحله چیدمان هم تغییر کند. مثلا کاری را معلق می‌کنم یا نور را از وسط آن عبور می‌دهم و این تحولات معانی آثار را هم تغییر می‌دهد. ‌‌ از معلق‌شدن آثار گفتید، شما در دوره‌های مختلف کاری‌تان علاقه زیادی به معلق‌نگاه‌داشتن اثر دارید. یکی از دلایل معلق‌کردن آثار، فرار از پایه است. استفاده از پایه یک مدل سنتی و موزه‌ای است. روشی که مجسمه را روی پایه قرار دهیم یک محدوده برای اثر تعریف می‌کنیم و ارتباطش با مخاطب به حداقل می‌رسد. در آثار من پایه معنای دیگری دارد. این پایه‌ها به‌خاطر ارتفاع نور است و با هدف طراحی شده‌اند. گاهی هم مجسمه باید روی پایه‌ای با ارتفاع خاص گذاشته شود تا مخاطب به آن اشراف کامل داشته باشد. معلق‌کردن روشی است که من با آن زاویه نگاه مخاطب را می‌گیرم. من مجسمه‌ای دارم که در کتابم هم تصویرش هست با عنوان «سید و تشریح» که این اثر باید در حد پایینی از قد مخاطب معلق شود و بیننده باید شبیه میز تشریح و به همان اندازه که سید تسلط دارد به اثر واقف باشد؛ به نوعی نگاه مخاطب اثر را تشریح می‌کند. ‌‌ اگر مجموعه‌دار یا فردی از شما کاری را بخرد و نوع دیگری چیدمان کند شما چه احساسی دارید؟ بالاخره ناراحت می‌شوم ولی چاره چیست. خیلی از مجسمه‌های من هستند که الان هم در گالری اثر چیده شده‌اند. باید اینگونه باشند و مدل دیگری نمی‌شود از آن استفاده کرد. باید عبور نور را به همین صورتی که هست به نمایش بگذارد درغیر این‌صورت معنی کار عوض خواهد شد ولی برایم پیش آمده در نمایشگاه‌های گروهی یا در اماکن عمومی آثارم را طور دیگری چیده‌اند. خب چاره‌ای نیست تنها باید توضیح داد. ‌‌ از اقتصاد مجسمه بگویید. آیا از راه هنر مجسمه‌سازی می‌توان زندگی را گذراند؟ بله می‌شود زندگی کرد. این‌روزها اقتصاد هنر اوضاع بهتری دارد. حتی جوان‌ترهای این حوزه هم خوب کار می‌فروشند و خیلی از جوان‌ها هم کارگاه دارند. ما که در ابتدای کار کارگاه نداشتیم. البته اوایل کار همیشه خیلی سخت است. هنرمند باید این سختی‌ها را تحمل کند و در کنار این سختی‌ها ادامه دهد در غیراین‌صورت خودش کار را رها می‌کند. قرار هم نیست هنرمند مثل یک کارمند هرماه حقوق و درآمد داشته باشد در این‌صورت به حتم کار را رها می‌کند و سراغ استراحت می‌رود. زمان می‌برد تا آدم پستی‌وبلندی‌ها را تحمل کند و اینها لازمه هنرمند است تا بتواند به شناخت برسد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.