|

کوزوو از حرف تا عمل

اين « استقلال» بوي «توهم» مي‌دهد

تانيا تجلي

کوزوو يا استان جنوبي صربستان؟ ايالت خودمختار يا جمهوري کوزوو؟ براي اين سوال‌ها جامعه بين‌الملل هنوز پاسخ مشخصي ندارد. براي خيلي‌ها کوزوو کشور مستقلي نيست و بيش از 90 کشور هم در دنيا وجود دارند که استقلال اين کشور را به رسميت شناخته‌اند. براي منطقه‌اي که بين سه کشور آلباني، صربستان و مقدونيه ‌گير افتاده است، مساله استقلال از نان شب واجب‌تر شده ولي کارشکني‌هايي که صربستان انجام مي‌دهد مانع از آن است که اين کشور در سازمان‌ملل به‌صورت مستقل ثبت شود. استناد آنها هم به معاهده 1244 شوراي امنيت است که در آن آمده کوزوو يکي از استان‌هاي جنوبي صربستان است. با اين حال شايد خود اهالي کوزوو هم برايشان عادي شده که بازيچه دست بقيه شوند؛ اين کشور که در فوريه 2008 به‌صورت يک‌طرفه خود را کشوري مستقل ناميده از ديرباز در زمين‌هاي مختلف سرگردان بوده است؛ کوزوو پيش از هرچيز قسمتي از آلباني بود که بعدها به‌دست امپراتوري عثماني افتاد. در خلال جنگ‌جهاني اول اين منطقه دوباره به آلباني پيوند زده شد و تحت سيطره ايتاليايي‌ها درآمد. بعد از چندي صرب‌هاي زيادي به منطقه کوزوو مهاجرت کردند و شرايط به‌گونه‌اي پيش رفت که اين منطقه از لحاظ جمعيتي به دست آنها افتاد. با اين حال حاکميت دوباره عثماني‌ها بر اين منطقه و جنگ با صرب‌ها دوباره موازنه را به‌هم زد و اين‌بار دولت عثماني ترک‌ها و آلباني‌تبارها را در اين منطقه سکونت داد. زمان گذشت تا اينکه صرب‌ها انتقام شکستشان را گرفتند و دوباره در کوزوو به قدرت رسيدند. کار به جايي رسيد که در سال 1974 ازسوي دولت وقت يوگسلاوي، کوزوو بخشي از جمهوري سوسياليستي صربستان شد. در پي اين اتفاق‌ها اين‌بار آلباني‌تبار‌ها بودند که اين مورد را ننگ مي‌دانستند و دست به شورش زدند. آنها مي‌خواستند کشوري مستقل از صربستان داشته باشند و همين باعث شد جنگ‌هاي خونيني در منطقه به‌وجود بيايد تا اينکه بالاخره سازمان‌ملل و نيروهاي ناتو وارد عمل شدند و براي جلوگيري از قتل‌عام و نسل‌کشي آلباني‌تبارها به صربستان و مونته‌نگرو حمله کردند. اين حمله دوباره پاي صرب‌ها از زمين‌هاي کوزوو را به عقب کشاند و زمام امور در سال 99 به‌دست نهادهاي بين‌المللي سپرده شد تا در کوزوو به‌صورت موقت حکومت کنند. همه اين اتفاق‌ها البته دست‌به‌دست هم داد تا روز 17 فوريه 2008 اين کشور استقلالش را به‌طور رسمي از صربستان اعلام کند. آمريکا به‌همراه چندين کشور ديگر خيلي سريع به اين موضوع روي‌خوش نشان دادند ولي روسيه، ديگر کشور قدرتمند دنيا برابر اين استقلال جبهه گرفته است و حق را به صرب‌ها مي‌دهد. تمام سوال‌هايي که ابتداي مطلب پرسيده شد به‌علت آنچه که در بالا رفت، همچنان بي‌پاسخ مانده است. کوزوو، توهم استقلال بعد از سال 2008 و حضور نيروهاي بين‌المللي از اتحاديه اروپا گرفته تا سازمان‌ملل خيلي از مردم اين کشور اميدوار بودند که روند استقلال رسمي کشور شدت بيشتري پيدا کند. البته بعضا با اتفاق‌هايي که مثلا در روز 10سپتامبر 2012 رخ داد اين موضوع کمي واقعي‌تر شد ولي عملا کارشکني‌ها بيشتر شد و علامت‌سوال‌ها هم به قوت خود باقي ماند. اينکه اين‌روزها در کوزوو چه اتفاقي مي‌افتد و چرا حضور نهادهاي بين‌المللي در کوزوو تا به‌ اينجا با شکست مواجه شده، موضوعي است که در زير به آن پرداخته شده. کوزوو واقعيت‌انديش است يا متوهم؟ اين سوالي است که ظاهرا گذر زمان مي‌تواند به آن پاسخ دقيقي دهد. خوشبيني توام با توهم مسوولان کوزوو روز 10دسامبر 2012 بسياري از مسوولان رده‌بالاي کوزوو فکر مي‌کردند روز مهمي در تاريخ اين کشور خواهد بود؛ به گزارش رويترز « گروه سازماندهي کوزوو براي استقلال» براي آخرين‌بار و قبل از اينکه انحلالش را اعلام کند در اين روز در پريشتانا (پايتخت کوزوو) تشکيل جلسه داد. اين نهاد که مامور رسيدگي به استقلال کوزوو بود نماينده‌هاي 25 کشوري که کوزوو را به رسميت مي‌شناختند دعوت کرده بود تا در اين جلسه حاضر باشند. البته «بازوي قدرتمند» اين نهاد هم «دفتر غيرنظامي بين‌الملل (ICO)» بود که اين دفتر هم در همان روز به کارش خاتمه داد. دولت کوزوو تلاش زيادي کرد تا اين موضوع جلوه صدچنداني در دنيا پيدا کند. به عقيده آنها «مهم‌ترين تاريخ از زمان اعلام استقلال کوزوو تابه‌حال» همين 10سپتامبر بوده است. آنها عقيده داشتند که با پايان‌يافتن کار اين دفاتر بين‌المللي در کوزوو زمينه براي به‌رسمیت‌شناختن اين کشور مهيا شده است و مانعي سرراه قرار ندارد. البته اين تفکر با چيزي که مردم اين کشور ديدند متفاوت بود. عملا بسته‌شدن دفتر غيرنظامي صلح (ICO) تغيير بزرگي براي شهروندان کوزوو در پي نداشت. کشور کوچک آنها هنوز هم «دستمايه بازي» احکام و قطعنامه‌هاي مبهم و پيچيده‌اي است که از سوي سازمان‌هاي بين‌المللي صادر مي‌شود. پس از تعطيلي اين دو دفتر، نهاد سرپرستي موقت سازمان‌ملل مطابق با قطعنامه 1244 شوراي امنيت در کوزوو ماند هرچند که تاثيرش ناچيز بوده و بعضا هم به چشم نيامده است. براي مردم عادي البته آنچه بيش از پيش قابل‌رويت است حضور نيروهاي نظامي ناتو و ارتش موسوم به کوزوو در منطقه است. علاوه بر اين نزديک به 15ماه اخير ارتش موسوم به کوزوو دايم مجبور شده است براي پوشش شرايط بحراني منطقه صرب‌نشين شمال کوزوو درخواست تجديدقوا کند. البته ديگر نهاد قابل‌مشاهده در کوزوو پليس‌ها و ماموران گمرکي سازمان اروپايي «اولکس» هستند و پارلمان کوزوو مجبور شده با اتفاق‌هايي که در منطقه افتاده است حکمي را صادر و حضور اين نيروها را تا 15ژوئن 2014 تمديد کند. فاصله زياد تئوري تا عمل از لحاظ تئوري اولکس نهادي «فني» است که بايد نسبت به اتفاقاتي که در کشور رخ مي‌دهد «بي‌طرف» باشد. به گزارش مجله بالکان، استقرار آنها شامل تمام اراضي در کوزوو مي‌شود و مطابق با قراردادي که با بلگراد از سوي سازمان‌ملل منعقد شده شامل زمين‌هاي محصور در صربستان هم مي‌شود. وظيفه اين نهاد اين است که حمايت لازم را از سه ارگان که اتفاقا اصلا هم «فني» نيستند و بسيار حساس هستند انجام دهد؛ اين سه نهاد، پليس، قوه‌قضاييه و سازمان کنترل مرزها در کوزوو است. البته مشکل اينجاست که منطقه مورد پوشش آنها، يعني خود کشور، حتي اعتقادات شخصي، کارکنان آنجا، پليس، قضات و حتي دادستان‌ها بيش از آنکه کوزوو را استان جنوبي صربستان بدانند کشوري مستقل مي‌دانند. يعني مناقشه‌اي در خود منطقه‌اي که آنها پوشش مي‌دهند براي تماميت ارضي وجود ندارد و همه حرف يکساني دارند. گرده‌برداري از بوسني درواقع نهاد سرپرستي موقت در کوزوو وظيفه دارد تا برنامه‌اي که «مارتي آتيساري» به‌عنوان ميانجيگر سازمان‌ملل مطرح کرده است را در کوزوو پياده کند. در فوريه سال 2007، رييس‌جمهور سابق فنلاند طرحي به سازمان‌ملل ارايه کرد که طي آن استقلال کوزوو زيرنظر نهادهاي بين‌المللي استارت بخورد؛ طرحي که هرگز مورد موافقت بلگراد و هم‌پيمانانش در شوراي امنيت سازمان‌ملل قرار نگرفت. مدل قانوني و رسمي‌ای که در کوزوو پياده شد هرگز به درخشش مدل اصلي منجر نشد. درواقع اين نوع مدل کپي‌برداري از مکانيسمي بود که در بوسني‌وهرزگوين پياده شد. جايي که نهادهاي عاليرتبه بين‌المللي مسوول عملي‌کردن تصميماتي شدند که توسط شوراي کاربردي صلح گرفته مي‌شد. کادري که در بوسني‌وهرزگوين مشغول به کار شده‌اند به‌مراتب قدرتمند‌تر از افرادي هستند که در کوزوو مشغول‌به‌کارند چراکه نماينده‌هاي عاليرتبه بين‌المللي در آن منطقه اختيارات کاملا مشخصي دارند. که از سوي قدرت‌هاي محلي به آنها داده شده است و همچنين تحت‌نظارت شوراي امنيت سازمان‌ملل و اتحاديه اروپا قرار دارند. علاوه بر اين شوراي کاربردي صلح نماينده‌هاي 55 کشور ازجمله روسيه را در دل خود دارد. با اين حال و باوجود چنين قيوميت سنگين بين‌المللي بر بوسني، اين کشور هنوز نتوانسته مشکلات قانون‌اساسي‌اش را برطرف کند و همچنان با بحران‌هاي سياسي درگير است. هرچند که مشکل ديگري هم در اين ميان به وجود آمده که اختلاف‌نظر بين کشورهاي مختلف مهم‌ترين آنهاست. بعضي کشورها خواهان اين شده‌اند که به نماينده‌هاي اتحاديه اروپا در مساله بوسني اختيار بيشتري داده شود که بالطبع با مخالفت برخي ديگر از کشورها روبه‌رو شده است. حالا بوسني با اين همه قيوميت سفت‌وسخت هنوز دچار بحران است چه برسد به کوزوويي که شرايط در آن به‌مراتب وخيم‌تر و حساس‌تر است... درواقع در کوزوو نه‌تنها قدرت‌هاي محلي در راس کار نيستند بلکه دفتري هم که مثلا نمايندگي سازمان‌ملل را برعهده دارد حمايتي عملي از سازمان‌ملل ندارد و از همه بدتر اينکه اتحاديه اروپا هم به‌طور رسمي حمايتي از اين دفتر نکرده است. البته چنين شرايطي بود که کار را براي پيتر فيت، ديپلمات هلندي که رياست دفترICO را بر‌عهده داشت سخت‌تر کرد. درواقع با توجه به اتفاقاتي که در کوزوو رخ داده بود (اينکه در منطقه تحت پوشش همه متفق‌القول کوزوو را به‌عنوان کشوري مستقل مي‌دانستند) فيت بايد راي به استقلال کوزوو مي‌داد ولي ماموريت نماينده‌هاي اتحاديه اروپا (از جمله اولکس و نهاد سرپرستي موقت سازمان‌ملل) در بي‌طرفي مانع از اين شد که چنين حکمي صادر شود. اينطور شد که اين دو نهاد کارشان از يکديگر سوا شد و درواقع دفتر غيرنظامي بين‌الملل تعطيل شد. تعطيلي اين دفتر مشکلات کوزوو را بيشتر کرد و حتي سفير ايتاليا در پريشتانا که همزمان نقش رابط با اتحاديه اروپا در مسايل شمال کوزوو را ايفا مي‌کند درخواست کرد تا استراتژي جديدي براي حل مشکلات منطقه در نظر گرفته شود. اين در شرايطي است که تحليلگر مسايل کوزوو، اگوستين پالوکاي معتقد است که با رفتن ICO از کوزوو، تنها نهاد بين‌المللي که استقلال کوزوو را به رسميت مي‌شناخت از منطقه رفته است چراکه نه ارتش موسوم به کوزوو، نه سازمان امنيتي و هماهنگي اتحاديه اروپا، نه نمايندگي اتحاديه اروپا و نه «اولکس» هيچ‌کدام کوزوو را به‌عنوان کشوري مستقل نمي‌شناسند. عملکرد ضعيف نهادهاي بين‌المللي واقعيت اين است که بيلان کاري حضور نهادهاي بين‌المللي در کوزوو ضعيف است. «فيت» معتقد است «ICO» 80درصد کارهايش را عملي کرده است هرچند که معاون سابق آتيساري، آقاي آلبرت روآن که ديپلماتي اتريشي است عقيده ديگري دارد: «کارها آنطور که بايد و شايد به‌ويژه در منطقه شمال کوزوو خوب پيش نرفت.» چيزي که اين‌روزها مشخص است اين است که راه‌حل اتحاديه اروپا در مساله کوزوو جواب نداده است و گفتمان‌ها پيشرفت زيادي نداشته است. صرب‌ها ازسرگيري ديالوگ سياسي براي بحران کوزوو را طلب کرده‌اند و اين طرح توسط مقامات پريشتانا رد شده است؛ آنها معتقدند تمام حرف‌هايي که بايد را در سال 2007 و زمان برنامه آقاي آتيساري زده‌اند و موضوع استقلال کوزوو هم نهايي شده است. البته با اين حال مساله استقلال کوزوو به‌طور کامل حل نشده است و راه‌حل ديگري به‌نام «طرح قبرسي» در دستور کار است که مبناي آن برپايه عقب‌نشيني دوطرفه از مواضع خود است تا بلکه اين بحران به سمت نتيجه حرکت کند. درواقع پايان کار نظارت ICO بر منطقه بيانگر اين مورد بود که اتحاديه اروپا حداقل بخشي از اختياراتش را بي‌خيال شده و آن را به سازمان‌ملل متحد سپرده است. در اين راستا سفر بان‌کي‌مون به کوزوو در پايان ماه جولاي گذشته هم فرصت خوبي شد تا بيلان فاجعه‌باري از کوزوو ترسيم شود؛ بان‌کي‌مون در گزارشش از بازگشت کم آلباني‌ها به اين منطقه، خطر اقليت‌ها، نبود پليس حرفه‌اي و شرايط نگران‌کننده شمال کوزوو نوشته بود. اين سفر البته به موضوع خاصي هم اشاره داشت و آن اينکه حضور سازمان‌ملل در کوزوو اجتناب‌ناپذير است. با اين حال و باوجود اينکه الان بيش از 90 کشور کوزوو را به رسميت مي‌شناسند هنوز اين کشور از سازمان‌ملل فاصله دارد. به‌هرحال چيزي که مشخص است اين است که بلوکه‌شدن طرح استقلال کوزوو توسط روسيه و چين کار اين کشور براي پيوستن به سازمان‌ملل را دشوارتر کرده است. البته مردمي که در کوزوو طرفدار اعلام استقلال يک‌طرفه هستند حرف‌هاي پاياني را طور ديگري مي‌زنند: «تصميمات مهم در سفارت آمريکا گرفته مي‌شود. اروپايي‌ها آنجا مي‌روند تا آن را شکل دهند و مسوولان ما هم آن را اجرا مي‌کنند.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.