|

چرا خبری از آنارشیسم در خیابان‌های رم نبود؟

در باب ایده فراموش شده آنارشیسم

سهند ستاری

زمانی که خیابان‌های شهر برای معترضان و اعتصاب‌کنندگان و مارش اعتراضی آنها همزمان به پناهگاه و اردوگاه آنان بدل می‌شود تنها باید به یک صدا گوش سپرد؛ صدای مردم، یعنی همان اقلیت حذف‌شده‌ای که منطق نزاع سیاسی را نه بر کمیت و عدد و ساختار بلکه بر شدت و حالت پیش می‌برد و با ادبیات و منطق خود، اساس ایدئولوژی سرمایه‌داری را که بر دموکراسی صوری و پارلمانتاریسم سوار است به امکان نفی کلیت بحران‌زده وضعیت گره می‌زند. حذف‌شدگانی که تنها زمانی می‌توانند اعتراض کنند که با ادعای «همه شدن» در میادین حاضر شوند و اختلاف جایگاه را نپذیرند. بخشی که هیچ است و به خاطر همین هیچ‌بودنش باید با همه یکی گرفته ‌شود. در پی اعتراض همین «اقلیت»ها هفته گذشته شهر رم مجبور شد خیابان‌ها و میادین را به معترضان خشمگین و حذف‌شدگانی بسپارد که در واکنش به سیاست‌های ریاضت اقتصادی دولت «انریکو لتا» مارش اعتراضی خود را اجرا می‌کردند و به‌رغم فریادهای گنگ خانم آلفانو (وزیر کشور ایتالیا) - که آنها را اراذل و اوباش می‌خواند - دولتی‌ها را مجبور کردند دست‌کم برای دو روز به منطق اقلیت‌ها تن دهند؛ منطق حذف‌شدگان و به‌حساب‌نیامده‌ها. اما در چند روز گذشته برخلاف سازماندهی فقر و ریاضت و کوبیدن بر طبل بازار آزاد در دولت بحران‌زده لتا، میادین رم به محلی برای تقاطع و برخورد مهاجران، پناهنده‌ها و جوانان ایتالیایی و همه معترضانی تبدیل شد که امکان به‌بارنشستن پیوند عمیق میانشان آنها را به یک لحظه گره می‌‌زد؛ امکانی که تو گویی بیرون از زمان ایستاده و در یک جنبش اعتراضی به لحظه‌ای برای تجربه حضور بدل می‌شود؛ تجربه‌ای که در آن لحظه، آن «جا» را برای چند روز برای مارش انترناسیونال آماده می‌کند. در چند روز گذشته در 19 و 20 اکتبر در پی این اتفاقات، کارمندان دولت، بیمارستان‌ها، کارگران، پرسنل حمل‌ونقل، آتش‌نشان‌ها و مهاجران و جوان‌های ایتالیایی در اعتراض به سیاست‌های اقتصادی دولت دست به اعتصاب زده و پلیس را مجبور به برخوردهای هیجانی کاذب با این اتفاق کردند. نیروهای پلیس در همان روز پس از تظاهرات آرامی که از طرف اتحادیه چپ‌ رادیکال کارگری «کوباس» (the far left Cobas union) ساز‌ماندهی شده بود اقدام به دستگیری معترضان کردند. این اعتراضات از این جهت برای اتحادیه اروپا و متحدان ایتالیا مهم بود که ائتلاف متزلزل دولت انریکو لتا -نخست‌وزیر ایتالیا - در تصویب بودجه 2014 تنها چند هفته پس از کسب رای اعتماد از پارلمان، مجددا با چالش روبه‌رو شده بود. سخنگوی اتحادیه کوباس تاکید داشت که دولت با این بودجه همچنان به کشوری که اکنون به زانو درآمده، آسیب می‌زند. آنها خواهان متوقف‌شدن سیاست‌های ریاضتی هستند چراکه بر این باورند این سیاست‌های اقتصادی تنها به‌کارگران و طبقه فرودست و مستمری‌بگیران و بیکاران آسیب می‌رساند. اما وضعیت به شکلی پیش می‌رفت که گویا شهر رم از روز شنبه خود را برای اعتراضات و شورش‌های گسترده‌تری آماده می‌کند چراکه گروه‌های چپگرا و آنارشیست بنا بود دست به راهپیمایی بزنند و این مساله موجب نگرانی خانم آلفانو شده بود. اما او و دولت لتا از تکرار ۱۵ اکتبر ۲۰۱۱ وحشت داشتند؛ روزی که شهر رم به تصرف 300‌هزار معترض ایتالیایی‌ای درآمده بود که همراه با اشغال وال‌استریت، طرح ریاضتی اتحادیه اروپا را هو کردند. اما در عمل این اقدام و خبررسانی پلیس حساسیت معترضان را بیش از پیش برانگیخت تا جایی که یکی از تظاهرکنندگان در روز دوم به خبرگزاری یورونیوز گفت: «فکر می‌کنم امروز به زدوخورد نیاز است. درست نیست با این پیش‌فرض شروع کرد اما وضعیت به‌قدری دشوار است که به آن نیاز داریم.» اما وحشت دولت لتا تنها به 15 اکتبر 2011 خلاصه نمی‌شود. چند ماه قبل در فوریه 2011 در پی انفجار یک بسته پستی در سفارت شیلی و سوییس در رم، دولت وقت ایتالیا مدعی شده بود که یک گروه آنارشیست ایتالیایی موسوم به فدراسیون آنارشیست ایتالیا FAI ((Federazione Anarchica Italiana مسوولیت انفجارها را برعهده گرفته است. در یادداشتی که پس از انفجار در سفارت شیلی از این گروه برجا ماند، آمده بود: «ما تصمیم گرفته‌ایم با حرف و عمل، فریاد خود را به گوش همه برسانیم. بگذارید نظام سلطه‌جویی را نابود کنیم... زنده‌باد آنارشیسم.» اما به‌رغم اعلام دولت، ۲۶دسامبر گروه FAI با اینکه در خرابکاری‌های 2009 میلان همچنان متهم بود با انتشار یک اطلاعیه مطبوعاتی به زبان انگلیسی علاوه بر تکذیب خبر دست‌داشتن در این بمب‌گذاری‌ها، آن را نیز محکوم کرد. آنها صراحتا با موضع نئوآنارشیسم اعلام کردند: «ما آنارشیست‌ها علیه منطق سلطه‌گری و تروریسم دولتی و در پی جامعه آزاد و برابر هستیم و توسط اتحادیه‌های مردمی، مستقل، در بخش‌های اجتماعی و جنبش توده‌ای در کوچه و خیابان‌ها، در شهرستان‌ها، برای جامعه‌ای آزاد حرکت می‌کنیم.» این درحالی بود که گروه آنارشیستی‌ای که در پیام خود مسوولیت این انفجارها را برعهده گرفته بود، خود را «واحد انقلابی لامبروس فونتاس‌» معرفی کرده بود. لامبروس فونتاس آنارشیست معروف یونانی بود که در ماه مارس در جریان تبادل آتش با پلیس کشته شده بود. با این حال واضح است در سال‌های اخیر تکانه‌های جنبش‌های آنارشیستی در ایتالیا همواره برای دولت مجالی برای ایجاد ارعاب و وحشت و سرکوب بوده است، چراکه ترور برای دولت وسیله و بهانه‌ای است که فرصت سرکوب اعتراضات مردمی را فراهم کند و موقعیت مراکز قدرت دولتی را تحکیم بخشد. اما مساله اصلی و آنچه این یادداشت در پی آن است، بررسی تفکر آنارشیستی در دوران بحران نظام سرمایه‌داری است. به‌رغم وحشت انکار‌ناپذیر دولتی‌های دست‌راستی ایتالیا از این جریان، کنش - تفکر آنارشیستی نمی‌تواند به یک جنبش وسیع و گسترده اجتماعی و سیاسی تبدیل شود؛ نه در قامت آنارشیسم جمع‌گرایانه و نه نئوآنارشیسم تازه سربرآورده از دل نفی گفتار و نه به‌عنوان یک تهدید عینی در کف خیابان‌ها. گرچه به نظر می‌رسد با توجه به درگیری‌های مجدد معترضان در 31 اکتبر، این‌بار خشم آنان در گامی جدید با خط‌شکنی‌هایشان، بحران جدیدی برای دولت به وجود آورده است. برخی از معترضان خشمگین در اعتراض به نبود مسکن کافی برای خانواده‌های کم‌درآمد، سعی داشتند هتل‌ها و ساختمان‌های محل را تسخیر کنند. گویی بناست آنان به این مبارزه ادامه دهند. آنها بعد از 10روز دوباره خود را به‌عنوان تنها مخالفان واقعی به دولت ایتالیا و سیاست‌های ریاضت اقتصادی و بحران سرمایه‌داری معرفی کردند. هرچند این‌بار ردپای خشونت نیز به جنبش باز شد. اصل بر کدام وجه کنش - تفکر آنارشیستی است؟ امکان ظهور کنش - تفکر آنارشیستی در گفتاری می‌تواند شکل بگیرد که مشی مبارزات آنارشیستی را در ارتباط میان کلیت‌های انتزاعی و وضعیت‌های خاص و با نفی جایگاه خود ترسیم کند تا بتواند ساختار انتزاعی -انضمامی امر کلی را فرو بریزد و فرم کلی ساختار نظام سرمایه‌داری را برهم بزند. درواقع مجالی برای تحقق عرصه‌ای رخدادپذیر. گرچه حرکت و جنبش گروه‌های آنارشیستی، همواره در پس گزاره پرکاربرد «خودسازماندهی» تئوریزه شده و عرضه می‌شود، درواقع آنارشیست‌ها با ادعای نفی جایگاه رهبر و اتوریته سازمانی و سلسله‌مراتب و خط‌مشی سیاسی، با نفی جایگاه و موقعیت اجتماعی - سیاسی خود، کل ساختار را نفی می‌کنند، نظیر آنچه در جنبش‌های آنارشیستی قرن گذشته رخ داد: در پی رخداد کمون پاریس، چون امکان فراموشی کابوس شکست و سرکوب اعتراضات هیچ‌گاه فراهم نشد، از این‌رو تجربه ناشی از فقدان تئوری آنارشیستی در متن جنبش کارگری آن زمان که مبارزات آنها را در یک بن‌بست قرار داده بود حرکت و خیزش و پراکسیس‌های انقلابی را دوباره به جنبش بازگرداند. حتی رنسانس آنارشیستی قرن بیستم در شورش‌های می ‌۱۹۶۸ در پاریس و قبل از آن در دیترویت و لس‌آنجلس که در میان جوانان و دانشجویان و روشنفکران رخ داد نیز نشان‌دهنده ترک و شکافی در وضعیت بود که همچون یک امر منفی مولد به انقلاب و شورش‌ها دامن می‌زد. بنابراین اصل تکین کنش - تفکر آنارشیستی همانا مقاومت تخریبگرایانه در برابر هر تلاشی است که بناست جهان را در اصلی منفرد محبوس کند و در مقابل هر ایده‌ای که شکلی از سلطه و استیلا را تداوم می‌بخشد ایستادگی کند. فارغ از اینکه آنارشیسم ساختار خود را در آنارشیسم انقلابی یا رفورمیستی تعریف کرده و فعالیت‌هایش از آشوبگری، ترور، اعتصاب همگانی و براندازی دستگاه دولت تا جنبش‌های مدافع صلح یا طرفداران حفظ محیط‌زیستی را دربرمی‌گیرد که پس از آنارشیسم رادیکال در نیمه اول قرن بیستم در جنگ‌های داخلی اسپانیا و ایتالیا گسترده شد، ما با نئوآنارشیسمی روبه‌رو هستیم که قصد دارد سیاست حضور خود را اینچنین تعریف کند: اجتماعی‌کردن وسایل تولید که بنا به ادعای آنها در مقابل نظریه کمونیسم - نظریه‌ای که در عمل به دولتی‌کردن وسایل تولیدی منتهی می‌شود - قرار دارد، ایجاد اتحادیه‌های آنارشیستی، توزیع برابر امکانات مادی، نفی مالکیت خصوصی که وجه تمییز آنها را از آنارشیسم فردگرا و جمع‌گرایانه مشخص می‌کند. آیا آنارشیسم به محاق رفته است؟ اما چرا در متن مبارزات این روزهای معترضان ایتالیایی، به‌رغم دعوت و هشدار آنارشیست‌ها و حتی با اینکه برخی معترضان نیز از آنان دعوت به مشارکت و خشونت می‌کنند، در عمل و در کف خیابان‌ها مبارزه آنها به کنش - تفکر آنارشیستی گره نمی‌خورد و مجال ظهور نمی‌یابد؟ یا حتی اینکه چرا ایده کلاسیک و محوری «نه کشور، نه مرز» آنارشیسم در متن مبارزه اعتصاب‌کنندگان امروز ایتالیایی تکرار نمی‌شود؟ و در نهایت چرا در متن مبارزات دهه‌های اخیر در ایتالیا، خبری از آنارشیسم نیست؟ آیا آنارشیسم به محاق رفته است؟ البته نباید فراموش کرد که این یادداشت به‌دنبال این نیست که وجه اختلاف آنارشیسم کلاسیک با «آنارشیسم» جدید را دنبال کند، گرچه از پذیرش تمام‌قد آنارشیسم قرن نوزدهمی نیز فاصله می‌گیرد. اما شاید بتوان در مجالی دیگر با بررسی آثار کلاسیک آنارشیسم ابتدایی (پرودون، باکونین، اشترنر یا کروپوتکین) و بررسی تقابل آن با متعلقات جدید آنارشیسم، علت عدم ظهور مبارزه آنارشیستی را در چند مورد مشخص واکاوید و چه‌بسا ایده فراموش‌شده «نه کشور، نه مرز» نیز از مبانی کلاسیک این سنت بیرون بزند. شاید بتوان با نگاهی‌رو به پس به تاریخ آنارشیسم و مشخصا تقابلش در چند مورد با سنت مبارزه تروتسکیسم، علت این مساله را جست‌وجو کرد. در نیمه اول قرن بیستم، تقابل آنارشیست‌ها و تروتسکیست‌ها به‌عنوان یک جریان مارکسیستی بیش از پیش پررنگ‌تر شده بود. آنارشیست‌های کلاسیک باید خود را دربرابر تروتسکیست‌هایی که عموما در «مدارس حزبی» آموزش و تعلیم دیده بودند و با تکیه بر آرای تروتسکی مبارزات خود را سازماندهی می‌کردند، به سلاح تئوری و نظریه نیز مجهز می‌شدند. اما تو گویی همین مساله «نبود آموزش» نخستین وجه تمییز کنش - تفکر آنارشیستی با دیگر سنت‌های مبارزاتی بود و تا امروز نیز ادامه دارد. چراکه مبارزه برای «هیچ» عملا امکان آموزش را سلب می‌کرد. مساله‌ای که تروتسکی در نقد آنارشیست‌ها در مقاله «درس‌های اسپانیا: آخرین هشدار (۱۹۳۷)» به‌صراحت بر آن تاکید داشت: «چشم‌پوشی از تسخیر قدرت، به معنای واگذاری داوطلبانه قدرت به گردانندگان آن، یعنی استثمارگران است. ماهیت هر انقلاب، شامل به‌قدرت‌رساندن یک طبقه جدید و بنابراین قادرساختن آن به تحقق برنامه‌اش در زندگی بوده و هست. نمی‌توان جنگ برپا کرد، ولی از پیروزی چشم پوشید. نمی‌توان توده‌ها را به سوی طغیان هدایت کرد، ولی برای تسخیر قدرت تدارک ندید.» از این‌رو تجربه زیست سیاسی «آنارشیست»های جوان اروپایی به همین اصل نبود آموزش گره خورده است. از سوی دیگر مشی آنارشیست‌ها با توجه به متعلقات تجربی‌شان همواره بر اقدام مستقیم و فوری متمرکز بوده، چراکه ایشان مخالف مساله انباشت اولیه مقدمات مبارزه در درازمدت‌اند، چیزی که تنها در احزاب ممکن خواهد بود. اکثر آنارشیست‌های رادیکال ترجیح می‌دهند به شکل فیزیکی با پلیس درگیر شوند، کوکتل مولوتف پرتاب کنند، صورت فاشیست‌ها را له و لورده کنند، مراکز و نهادهای احزاب بورژوایی را به هم بریزند و... اما سویه‌ «صلح‌آمیز»تر این سنت که بیشتر در پی برقراری روابط جدید انسانی است نیز در همان لحظات مبارزه خواهان اقدام مستقیم و بی‌واسطه است که حتی می‌تواند به سازماندهی و اشغال یک منطقه یا ایجاد کمون منجر شود، یا آژانس‌های بیکاری را تصرف کنند و به سازماندهی کارگران بیکار بپردازند و به نقد زندگی روزمره در همین حالا بپردازند. بر اساس آنچه در مبارزات و اعتصابات اخیر در دهه‌هایی در ایتالیا دیده‌ایم، اقدام مستقیم و فوری آنارشیست‌ها، زمانی که نظام سرمایه‌داری و دولت از معترضان به‌عنوان اهرم‌های ارتجاع سودجویی می‌کند، مجال و امکان ظهور نمی‌یابند و در عمل تنها نجواها و تهدید‌های آنان یا در نهایت سویه‌های رفورمیستی آنارشیسم بروز می‌کند. باید تاکید داشت بمب‌گذاری‌ها و انفجارهایی که به زور مدیا و تبلیغات دولتی به آنارشیست‌ها نسبت داده شده است، نمی‌تواند در کنش - تفکر آنارشیستی جای داشته باشد. اگر مقاله‌ها و یاداشت‌های آنارشیستی اروپا را در این سال‌ها ورق بزنید، متوجه خواهید شد که برای آنها عموما روایت‌های واقعی درباره زندگی روزمره و تجربه زیسته آن ارزش بالایی دارد. حتی آنارشیست‌های جوان با تکنیک‌های خلاقانه‌تری مثل تئاتر خیابانی، کلیپ‌های اینترنتی، گرافیتی و رویدادهای فرهنگی که برای آنها به اندازه میتینگ‌ها، روزنامه‌ها یا جزوه‌های سنتی موثر است در مبارزه ظاهر می‌شوند. از این‌رو در‌گذار از آنارشیسم کلاسیک تا جدید هیچ‌گاه به ردپایی از «تئوری برای همه‌چیز» بر نمی‌خوریم و آنچه بیش از پیش به نظر آشکار می‌رسد همانا بازگشت مبارزه علیه تثبیت اصل منفرد بر جهان است. بنابراین بر اساس آنچه بررسی شد شاید بتوان علت عدم ظهور آنارشیسم در مبارزات دهه‌های اخیر معترضان ایتالیایی را دقیقا در مهم‌ترین عناصر کنش - تفکر آنارشیستی جست‌وجو کرد؛ یعنی همانا در نبود آموزش، اقدام مستقیم و فوری و بی‌واسطه، دوری از تئوری برای همه‌چیز و از همه مهم‌تر ایده نه کشور، نه مرز برای نفی امر کلی. آنارشیست در پی امر ناممکن اما با تمام این اوصاف مسلما تنها سوژه سیاسی رادیکالی که در پی طلب امر ناممکن است و با تاکید بر گزینه‌ها و شرایطی که در لحظه اکنون و در وضع موجود ناممکن به نظر می‌رسد می‌تواند نظم موجود را علیه سیستم و به نفع مردم به هم بزند. درواقع آنارشیست را می‌توان مصداق این سوژه سیاسی رادیکال دانست. حتی شاید بتوان امیدوار بود که ایده «نه مرز، نه کشور» در قامت طلب امر ناممکن فراموش نشده است؛ یعنی نمی‌تواند فراموش شود. بر همین اساس و درپی تحقق امکان طلب امر ناممکن، شاید بتوان با کمی خطر مدعی شد که بازگشت ترومای ایثار، تنها از دل کنش - تفکر آنارشیستی بر می‌خیزد. بنابراین اساس مشی آنارشیستی که در فهم عرفی (common sense) صرفا به آشوب و برهم‌زدن نظم اجتماعی خلاصه می‌شود در اصل مبتنی است بر ایده تعیین‌بخشی خاص که برخاسته از یک نوع نفی در دل وضعیت است و بناست ساختار و موقعیت اجتماعی خودش را چند پاره کند. همان چیزی که امروز برای اخته‌کردن هرگونه مبارزه مردمی، در خیابان‌های رم با هوچی‌گری‌های آلفانو و دولت لتا و نظام بحران‌زده سرمایه‌داری با دوگانه یا با ما یا بر ما تعریف می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.