|

در باب فواید و برکات رصدخانه ملی ایران

گامی دیگر در دیپلماسی علمی

مهدی صارمی‌فر

رصدخانه ملی ایران یکی از چند طرح ملی پژوهشی کشور است که به تصویب مراجع کلان سیاستگذاری علمی رسیده و در اسناد بالادستی، نظیر نقشه جامع علمی کشور هم دیده شده است. طرحی با این عظمت و ساختار که برای اولین‌بار در کشور اجرا می‌شود، فواید هنگفتی به همراه دارد که بعضی از آنها مستقیما از نتایج اجرا و راه‌اندازی پروژه به‌دست می‌آید و بعضی دیگر حاصل نگاه کلان و مدیریتی هستند که به همراه این طرح وارد کشور می‌شوند. به عبارت بهتر، دانشی که در نتیجه همکاری بین‌المللی برای توسعه رصدخانه ملی ایران به دست می‌آید، نه‌تنها از دانش نجوم و اخترفیزیکی کم‌اهمیت‌تر نیست بلکه چه بسا تاثیر و دامنه نفوذ عمیق‌تری بر تلاش نوپای علمی ایران خواهد گذاشت. امروزه مهم‌ترین تلسکوپ‌های جهان که اخبار روز علمی درباره کشفیات و رصدهای آنها شنیده می‌شود، ابعادی بیشتر از ۱۰متر دارند که بیشتر در هاوایی یا شیلی مستقر هستند. به همین دلیل بارها می‌پرسند که نصب و راه‌اندازی یک تلسکوپ 3/4متری چقدر می‌تواند در پیشبرد کشفیات اخیر موثر باشد؟ اما نگاهی کلی به پژوهش‌های منتشر شده در حوزه اخترفیزیک و کیهان‌شناسی، نشان می‌دهد که هرچند تلسکوپ‌های چند 10متری به پژوهش‌های بنیادین کیهان‌شناسی بسیار کمک کرده‌اند و داده‌های گرانبهایی از سراسر کیهان به‌دست می‌دهند که باعث درک عمیق ما از ساختار کیهان شده‌است، اما تلسکوپ‌هایی در ابعاد تلسکوپ ملی ایران (بین دو تا پنج‌متر) هنوز هم نقش اساسی در بیشتر کارهای حوزه اخترفیزیک دارند که محدوده پژوهش‌هایشان در کهکشان راه شیری است. بنابراین تلسکوپ ملی ایران می‌تواند پژوهش‌های موثر و به‌روزی انجام دهد که منجر به انتشار مقالات مهم و تاثیرگذاری در مجلات حوزه اخترفیزیک خواهد شد. به‌طور خاص بررسی ساختار ستارگان و سیاهچاله‌ها و سحابی‌ها در کهکشان راه‌شیری در حوزه توان چنین تلسکوپی قرار دارد. اما از آن مهم‌تر، اینکه، محدوده زمانی وقوع برخی پدیده‌های نجومی، در حد چند روز است مانند انفجارات ابرنواختری. چنین پدیده‌هایی نیاز به رصد مداوم در طول این مدت زمان دارند و به‌دلیل چرخش زمین به دور خود، بسیاری از تلسکوپ‌هایی از این دست، فقط چند ساعت از روز خواهند توانست این پدیده‌ها را رصد کنند. متاسفانه طول جغرافیایی که ما در آن قرار داریم، از این نظر فقیر است، در حالی‌که در غرب اروپا و در شرق هندوستان تلسکوپ‌های قابل‌قبولی دارند. بنابراین قرار گرفتن یک تلسکوپ در این طول جغرافیایی و از آن مهم‌تر عضویت آن در شبکه‌ای از تلسکوپ‌هایی با این ابعاد، می‌تواند ایران را به یکی از اجزای پازل پژوهش‌های اخترفیزیک جهانی در این رده تبدیل کند. برای توجه به اهمیت این موضوع، می‌توان دستاوردهای عظیم تاریخ فیزیک در صدسال گذشته را به‌یاد آورد که با تلسکوپ‌هایی در این سایز انجام شده‌است. نکته مهم‌تر و عمیق‌تری که از این همکاری بین‌المللی به‌دست می‌آید، دانش مدیریت علمی و مدیریت طرح‌های کلان ملی است. برای مثال همکاری بین ایران و سرن در آزمایشگاه سی‌ام‌اس در شتابگر ال‌اچ‌سی که امسال جایزه نوبل فیزیک را برای «پیتر هیگز» و «فرانسیس انگلرت» به ارمغان آورد، بخش کوچکی از توان جامعه علمی ایران را به خود اختصاص داد. در سرن بیش از ۱۰هزار نفر که حدود چهارهزارنفر آنها پژوهشگر پسادکترای فیزیک یا استاد فیزیک ذرات در دانشگاه بودند، در این پروژه همکاری دارند که تنها حدود ۱۰نفر از آنها فیزیکدانانی هستند که در پژوهشگاه دانش‌های بنیادی ایران در سرن کار می‌کنند. اما از کنار همکاری با این پروژه پژوهشی بزرگ دنیا، بعد از حدود صدسال از زمان لرد رادرفورد، بالاخره می‌توان گفت دانش فیزیک ذرات تجربی، امروز وارد ایران شده است و مهندسان ایرانی در طرح چشمه نور ایران درحال کار برای ساخت اولین شتابگر ایران در نزدیک شهر قزوین هستند. هرچند کار بنیادی در چشمه نور ایران در زمینه فیزیک ذرات تجربی صورت نخواهد گرفت، اما استفاده از انرژی اشعه‌ایکس سخت که محصول این آزمایشگاه است، می‌تواند ناگهان باعث جهشی عظیم در علومی مانند داروسازی، زیست‌شناسی، فیزیک ماده چگال سخت و نرم و حتی پژوهش‌های باستان‌شناسی و جرم‌شناسی شود! رصدخانه ملی ایران هم که هنوز راه نیفتاده، توانسته کشور ما را از بعضی از فواید خود بهره‌مند کند، مثلا برای مکان‌یابی رصدخانه (طی کار مداومی که نزدیک به یک‌دهه طول کشید)، ویژگی‌های فیزیکی و جغرافیایی بسیاری از نقاط کشور که کاندیدای نصب مکان تلسکوپ ملی بودند، بررسی شد و نتیجه تمام این پژوهش‌ها را تیم‌های بین‌المللی از مهم‌ترین رصدخانه‌های اروپا و آمریکا بررسی کردند و در نهایت اطلاعاتی که به‌دست آمد، در پژوهشکده نجوم پژوهشگاه دانش‌های بنیادی به‌شکل‌گیری دانش «مکان‌یابی رصدخانه» در ایران منجر شد. امروز به هر دلیلی، حتی اگر طرح رصدخانه ملی متوقف شود، دانش «مکان‌یابی رصدخانه» وجود دارد و قابل صادرکردن است. امروز پژوهشگران ما می‌توانند برای آن دسته از کشورهای جهان سومی که تمایل دارند رصدخانه‌ای در این ابعاد داشته‌باشند، مکان‌یابی کنند و به‌ویژه آنکه می‌توانند این کار را با قیمیتی کمتر از کشورهای اروپایی و آمریکایی انجام دهند. یا مورد دیگر نرم‌افزار کنترل رصدخانه ملی ایران است که مراحل نهایی تکمیلش را طی می‌کند. این نرم‌افزار را نه‌تنها می‌توان به ‌رصدخانه‌های دیگر فروخت بلکه حتی هم‌اکنون نیز می‌توان برای رصدخانه‌های موجود که کنترل کامپیوتری ضعیف‌تری دارند، بازاریابی کرد. یا حتی یاتاقان‌های سازه سر رصدخانه که توان حمل ۵۰ تن بار را دارند، سازه‌ای است که برای اولین‌بار در کشور تولید می‌شود. البته برکات رصدخانه ملی بسیار بیشتر از اینها خواهد بود زیرا موارد بسیاری نظیر همین سه مثال مکان‌یابی، تهیه نرم‌افزار یا توان ساخت یاتاقانی با این ابعاد هستند که هنوز پیش نیامده و در طول تلاش برای راه‌اندازی رصدخانه ملی، حتما به آنها نیاز پیدا خواهیم کرد و بعد از اینکه به آن دانش مجهز شدیم، توان فروش و عرضه بین‌المللی آن را خواهیم داشت؛ امری که نه‌تنها به پیشبرد علم در ایران و جهان کمک خواهد کرد، بلکه در کنار مفهوم دیپلماسی علمی (نظیر حمایت گروهی از دانشمندان انجمن نجوم آمریکا برای جلوگیری از تحریم فروش قطعات رصدخانه به ایران)، می‌توانند بخشی از اندک آبروی ازدست‌رفته کشور در هشت‌سال گذشته را هم برگردانند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.