در حاشیه سفر به ایتالیا
محمدتقی فاضل میبدی . استاد حوزه و دانشگاه
یکی از صنایع مهمی که در جهان امروز خردمندانه موردتوجه قرار گرفته و دومین صنعت جهان تلقی میشود، صنعت توریسم یا گردشگری است، و در کنار آن، حفظ میراثفرهنگی. متاسفانه این صنعت مهم و این حفظ میراث، در کشور کهن و تاریخی ایران، نهتنها رشد نیافته، بلکه رو به ضعفوزوال است. براساس آمار جهانی، ایران از این بابت در رتبه ١١٤ قرار دارد. شاید عوامل مختلفی در این خسران ملی نقش داشته باشد و یکی از موانع رشد این صنعت در ایران، در کنار بیتوجهی به جاذبههای گردشگری، نگاه متعصبانه برخی افراد است که میگویند ممکن است ظواهر و حرکات برخی گردشگران با شعایر دینی ما سازگار نباشد و برای حفظ آثار تمدنی، دستوری از شریعت برای آن نیامده است. پیش از اینکه به این نگاه بپردازم، لازم دیدم خاطرهای از سفر به ایتالیا را، که چند روز پیش بود، یادآوری کنم. با قطار از رم به میلان میرفتم، در طول راه که نزدیک به 700کیلومتر بود و این وسیله تیزرو سه ساعت این مسیر طولانی را طی کرد، با کسی که روبهرویم نشسته بود و شغل وکالت داشت و اهل ایتالیا بود، وارد گفتوگو شدیم. من از مفاخر و آثارهنری و فرهنگی ایتالیا میگفتم و از بهرهای که این کشور از
صنعت توریسم میبرد و در سال٢٠١٢ درآمد توریستی این کشور ٤٥میلیارددلار بوده است او با نگاه عمیقی به من گفت تاریخ ایران کم از تاریخ ایتالیا نیست، من کشور شما را ندیدم، اما در کتابها تمدن کهن ایران را خیلی بزرگ و یکی از تمدنهای قدیم عالم میشناسم. بعد با نگاه تاسفآمیزی به من گفت چرا دولت ایران راه ورود به این کشور را برای گردشگران سخت کرده است؟ شما اگر راه ورود به کشورتان را برای توریستها سخت نگیرید، همان رونق و درآمد ایتالیا و ترکیه را خواهید داشت. دیدم سخن این مرد ایتالیایی، که نزدیک به 80سال داشت، از روی صدق و خیرخواهی است. با این گفتوگو مرا به تامل فرو برد، و در برگشت با سفیرمحترم ایران در واتیکان جناب حجتالاسلاموالمسلمین طاهر ربانی این تاسف را در میان گذاشتم، تا شاید وزارت محترم خارجه در حل این مشکل مساعدت کند. هنگامی که برای یک جهانگرد، دشواری گرفتن ویزا و بعد از آن الزامات حفظ ظواهر وجود داشته باشد و یا برخی به آنان نگاه غیرتوریستی، فیالمثل، جاسوسی داشته باشند، طبیعی است که یک توریست رغبت چندانی نمیکند تا به کشور موردعلاقهاش مسافرت کند. سخن دیگر این وکیل تحصیلکرده این بود که بعضیها
میخواهند با ایران بهعنوان یک کشور ثروتمند روابط تجاری داشته باشند، ولی اشتیاق رابطه فرهنگی با ایران بیشتر از رابطه اقتصادی است. در دنیای امروز تبادل فرهنگی مهمتر از تبادل تجاری است. یادم افتاد در سفری که اخیرا به آلمان برای شرکت در کنفرانسی داشتم، در نزدیکی شهر برلین برای بازدید از یک مرکز قرآنشناسی رفتم، کار این مرکز، نسخهشناسی قرآن بود و اینکه اختلاف قرائتها از کجا پیدا شده و خط کوفی چگونه به خط عربی راه پیدا کرده است و از غالب نسخ خطی قرآن میکروفیش تهیه کرده بودند تا ریشه اختلاف قرائتها و اعرابگذاری و نقطهگذاری را دریابند، وارد جزییات آن مرکز نمیشوم.
همان شب سفیر جمهوری اسلامی در برلین، جناب دکتر شیخعطار دعوت کرد، بعد از صرف شام گفت مرحوم دکتر فلاطوری در اینجا خدمات فرهنگی بزرگی در معرفی تشیع کرده و کار ایشان ناتمام است، دانشگاه اینجا آماده است تا یک مرکز شیعهشناسی را با سرمایهگذاری 65هزاریورو بهعنوان یک دانشکده فعال کند. بعد از اینکه به ایران بازگشتم این مساله را با یکی از مراجع محترم مطرح کردم، و دغدغه آلمانیها را انتقال دادم، نمیدانم در پس این اهداف فرهنگی چه نیتی نهفته است؟ هرچه باشد باید در جهان کنونی در این رقابتهای فرهنگی وارد شد و آنها را خوشبینانه تلقی کرد و همهچیز را به شکل جاسوسی و با دید استعماری نگاه نکرد. رقابت فرهنگی در جهان کنونی از رقابت صنعتی مهمتر و جذابتر است. یکی از جاهایی که باید این مساله را جدی بگیرد، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و وزارت خارجه است. خوشبختانه در دولت اعتدال نگاه کشورها به ایران تغییر یافته و رغبت بیشتری برای دیدار این کشور بزرگ تاریخی به وجود آمده است. نکته دیگری که در کشور ایتالیا مرا به تاسف واداشت، بیتوجهی به میراث فرهنگی کشورمان است، در اینجا - ایتالیا- اگر یک عدد خشت را از گذشته پیدا
کردهاند، آن را قاب گرفتهاند، تا تاریخ خود را، دست نخورده، به نمایش گذارند و محل اقامت دانشمندان و هنرمندان را خشتبهخشت آن حفاظت ویژه کردهاند. در خیابانهای مهم شهر اگر خانهای گلین از گذشته وجود داشته چون یاقوتی در نگین نگاه داشتهاند. از این سو، جالب اینکه در همین روزها در رسانهها آمده بود که خانه مرحوم بنان، هنرمند نامی ایران را تخریب کردهاند. حکومتگران رمی هر بد و خوبی که در تاریخ کردهاند، بناهای تاریخی خود را از سدهها قبل حفظ کردهاند. در غالب کشورهای اروپایی نیز چنین است. ایران، هم در رژیم گذشته از این جهت آسیب دیده است و هم میراثداران فرهنگ کنونی نسبت به این مساله بیتوجه بودهاند. اگر برخی بناهای فرهنگی از گذشته باقی مانده، در کنار آن بناهایی ساخته یا زیر آن ساختمان خط مترو عبور دادهاند که تناسبی با آن میراث کهن ندارد.
موزههای ایران نسبت به تاریخ و فرهنگ این کشور از موزههای کمرونق دنیاست. نگارنده از موزههای لوور، لندن، واتیکان، مونیخ، سنتپترزبورگ و مسکو دیدن کرده و عمده مفاخر فرهنگی ایران را در آن موزهها مشاهده کرده است. در بریتیش میوزیوم لندن محراب کاملی وجود داشت که اسامی 14 معصوم روی آن حک شده بود که مربوط به 700 سال قبل میشد و از ایران به آنجا رفته بود. شاید گفته شود استعمارگران اینها را با خود بردهاند، سخن درستی شاید باشد، چرا فرهنگ عمومی اجازه چنین کاری را داده است؟ و چرا اکنون توجه درستی نمیشود. بناهای تاریخی ما را که استعمارگران خراب نکردهاند و در کنار برخی بناهای تاریخی، آنها انبوهسازی نکردهاند. باور ندارم که هر قصور و یا تقصیری را باید به گردن بیگانگان گذاشت. ما مردم ایران و در کنار آن حکومت، در حفظ مفاخر فرهنگی خود اهتمام نورزیدهایم، شاید متولیان فرهنگی این کشور، چه درگذشته و چه حال، مساله توریسم و حفظ میراث فرهنگی را در اولویت کارهای خود نمیدانستهاند. شهرداران برای درآمد انبوه خود، خشتهای تاریخ ما را خرد کردند و به جای آن برای تکاثر انبوهسازان، آهن روی آهن گذاشتند. خدا رحمت کند مرحوم
آیتالله مرعشینجفی را که در جهت جمعآوری کتب خطی چه اهتمام بزرگی ورزید و یکی از ذخایر بزرگ تاریخ اسلام و ایران را در شهر قم به نمایش گذاشت و امروز یکی از پربینندهترین جایگاه و جاذبه توریستی ایران بهشمار میرود. هر گردشگری که به ایران میآید بازدید کتابخانه بزرگ آیتالله مرعشی را بر خود لازم میداند. اگر در تمام زمینهها چنین اهتمامی ورزیده میشد، ایران صاحب یکی از بزرگترین موزههای دنیا بود. و اینچنین آثار فرهنگی ما درموزههای دنیا پراکنده و پخش نمیشد یا به سرقت نمیرفت. اگر کسانی فکر میکنند جذب توریست ممکن است به ارزشهای دینی آسیبی وارد کند، سخت در اشتباهند. مگر پایههای فرهنگ ما تا این اندازه سست است که بخواهد از این راه آسیب ببیند. فرهنگ ایران و اسلام در برابر هجمههای تاتار و مغول و... ایستادگی کرد، و خیلی از بیگانگان را به سوی خود جذب کرد. اما ممکن است تنگنظریها و نگاه بد به دیگران داشتن و همواره مرگ بر این و آن گفتن، فرهنگ ما را آلوده کند. یک دانشمند آلمانی در جلسهای میگفت تاریخ ایران نشانگر تسامح و تساهل است و ادیان و مذاهب در این کشور همزیستی مسالمتآمیزی داشتهاند، خیلی از گردشگران
دوست دارند تاریخ این کشور را از نزدیک ببینند، ولی مسافرت به این کشور چندان راحت نیست. بنابراین، نگاه اولیه گردشگران به این کشور، نگاه تاریخی و فرهنگی و درپی آن اقتصادی است، مسوولان باید صنعت مهم توریسم را در این کشور رونق بیشتری بخشند و رابطه فرهنگی و در کنار آن درآمد اقتصادی کلانی را که از این طریق عاید کشور میشود، به پای تنگنظریها نریزند چراکه در این چند سال، از این راه آسیب بزرگی وارد شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.