|

زادیادت شاد، ‌ای کارناوالِ رنج

حمیدرضا آتش‌بَرآب

عالیجنابان، والامقامان، شهروندان! یکی بود، یکی نبود! یک یارویی بود و این یارو اولش باچِندش از وجودِ خودش آمد بیرون و بعد که یک نسیمی بهش خورد، خواست خیلی ساده برای روحش آواز بخواند، همین... ابرها در شتابند! ابرها در پیچش‌اند! ماهِ ناپیدا کولاکِ برف را تابانده ‌است! ماهِ نوامبر ‌رسیده ‌است. آسمان تار است و/ شب، تار! بوران، غضبناک/ بوران، مویه‌ناک! و به سایه‌روشنِ ماه، ضجه و زوزه شِکوه‌آمیزِ اهریمنان، قلبِ یارو را بیدار می‌کند! ماه نوامبر رسیده‌ است؛ ماهِ طلوعِ وجدانِ دردناکِ روس؛ هنگامه کارناوالِ رنج! گویی که یک یارویی زاده شود و همین که مدتی برای خودش بگردد، یکهو دقیقا دستش را بگذارد روی دردناک‌ترین موضعِ آگاهی سرزمینش و دردناک‌ترین نقطه جهان! ماه نوامبر رسیده ‌است! و یارو - داستایفسکی - در درد غوطه می‌زند و این آقا نه‌تنها دست می‌گذارد روی دردناک‌ترین قسمت‌های وجدانِ روسی، بلکه اصلا می‌گوید همین کیفیاتِ آشوبناک بهترین و متمایزکننده‌ترین وجوهِ انسان روسی از انسان غربی است و دقیقا همین وجوهِ تمایز است که یک روس را بالاتر از هر انسان غربی می‌نشاند. آه، انسان روسی، با آن خطاهای تاریخی بیشمارش! انسان روسی، با آن گناهان شیرین و پیوسته‌اش! اما اینها گناهانی است که به‌زعمِ داستایفسکی، انسان روسی - برخلاف دیگران - به آنها آگاه است و همیشه هم نادم و پریشانش می‌کند. و همین که انسان روسی به خطاهاش آگاه است، احساس نیک‌سرشتی می‌کند! داستایفسکی گفت این انسان روسی است که رسالت بردن این رنج و ندامت را دارد و این رسالتی تاریخی بیش از انسان غربی بر دوش اوست! دستی به شانه دمیتری کارامازوف که بزنیم می‌بینیم برمی‌گردد و در هر قدمی که برمی‌دارد اعمال تیره‌ای مرتکب می‌شود و همراه این اعمال خود را گناهکار می‌داند و انگاری به‌تمامی این خطاها و تیرگی‌هاش را ادراک می‌کند. درنتیجه: مطلقا در رابطه با دیگران روادار نیست، اما همه اینها می‌آید و در چارچوب آن رمان رمان‌ها - «برادران کارامازوف» - او را قهرمان اصلی ماجرا می‌کند. پس گویی شما دست بر شانه نه بهترین، که جذاب‌ترین انسان زمین نهاده‌اید! و این کارناوال رنج است که می‌گذرد! چه بسیار به‌تمسخر گفته‌اند که «آیا همین سرزمینِ فقیرِ زمختِ روس بود که چنین رسالتی برای بشریت داشت؟ همین روس‌ها بودند که رسالت داشتند کلامی نو برای بشر بیاورند؟ » و چه‌ اوفتاده ما را؟ مگر داستایفسکی از توانایی اقتصادی و نظامی و علمی سخن گفته‌ است؟ او فقط از برادری انسان‌ها حرف می‌زد، از اینکه در صلح جهانی و اتحاد برادرانه بشریت، قلب یک روس می‌تواند از همه ملت‌های دیگر مستعدتر باشد. او دارد آوازِ سرگردانان و آوارگانِ روس را می‌خواند. این شوریدگان ظاهرا هنوز هم به پرسه‌زدن‌هاشان ادامه می‌دهند و به نظر هم می‌رسد حالاحالاها ناپدید نخواهند شد. هرچند آنها دیگر در زمان ما به اردوی کولی‌ها نروند و در زندگی وحشی و خاصِ آنها پی ایده‌آل‌های جهانی‌شان نباشند و دیگر از زندگی بیهوده و مبهم جماعت روشنفکر روس برای یافتن آرامش به آغوش طبیعت پناه نبرند. داستایفسکی نویسنده‌ای بود که سوال‌های حیاتی زندگی اجتماعی را طرح کرد و درعین‌حال مسایل «جست‌وجوهای دورودراز بشریت» را پیش کشید و به حوزه پیشگویی‌هایی قدم گذاشت که مخاطب را از مرزهای زمان معاصرش بیرون برد. و این جست‌وجوها هیچ شباهتی به آن امیدهای واهی نداشت که بسیاری از نویسندگان باقریحه معاصرش در آثارشان تصویر می‌کردند. شگفتی و اعجاب این پیشگویی‌های داستایفسکی از جنسی دیگرند و بیشتر با علایق و منافع مبرم بشری پیوند دارند؛ مهم‌ترینشان شوق آرمان و ایده‌آل در زندگی است که در تک‌تک رمان‌های بزرگش نیز ورد لب قهرمانانش می‌شنویم. این شوق و گرایش به ایده‌آل و آرمان با وجود تمامی ابعاد افسانه‌ای-تخیلی چنین مساله‌ای، گرایشی بحق و مشروع و اصولی است و باید اعتراف کرد در برابر چنین مساله‌ای نظیر آرمان و ایده‌آل‌گویی تمامی مسایل دیگر رنگ می‌بازند. داستایفسکی هرگز از جریان ادبیات روسی جدا نیست و با وجود این معترض به کل جریان ادبیات است. داستایفسکی برخلاف معاصرانش تکیه را از محیط و جمع به انسان منتقل کرد و او را جوابگوی نابسامانی‌های زندگی نشان داد. و این هرگز به این معنا نیست که او با ادراکی قطعی از ماهیت و موجودیت انسان بُرید. خیر، همین داستایفسکی بود که صحنه‌های پررنگ وابستگی انسان به اجتماع و فقر و گرسنگی و نادیده‌انگاشتن و تحقیر آدمی را نقش زد. اما این انتقال تکیه از اجتماع به خودِ انسان، بسیاری دستاوردهای جدید را به کانسپت سنتی جهان گوگولی افزود. انسانی که داستایفسکی در مرکز توجه قرار می‌دهد، نه‌تنها با امید و آرزوهای ازلی‌-ابدی و محقانه خود پای به صحنه می‌گذارد، بلکه با مخمصه‌ها، درهم‌برهمی‌ها، افاده‌ها و بلندپروازی‌ها و خودرایی‌های ازلی‌-ابدی خود هم متجلی می‌شود؛ خصوصیاتی که با رنج و تحقیر و محرومیت و بی‌قانونی در انسان رشد کرده‌اند. همین نکته بود که اساسا مساله رابطه جهان‌بینی داستایفسکی را با آن تصورات راسیونالیستی از انسان و اجتماع (که در اندیشه اجتماعی روسی در آن دوره غوغا می‌کرد) بغرنج می‌کند. داستایفسکی با خمسه کبیرش - «جنایت‌و‌مکافات»، «ابله»، «اهریمنان»، «نوجوان» و «برادران کارامازوف» - و بسیاری آثار فراموش‌ناشدنی دیگر همراه درد ملموس بی‌تاریخ و زنده‌اش برای همیشه پدر معنوی روسیه و از بزرگ‌ترین نویسندگان تاریخ شده‌ است. صدونودودومین زادروز فیودار داستایفسکی را گرامی می‌داریم! القصه، یک یارویی بود و چیزهای وحشتناکی می‌گفت! یک یارویی که خیلی روس بود! و این یارو، این روس، این کارناوالِ رنج، مدام از کنجِ چشمش ما رو پاییده است، آقایان! و زیبایی نجاتمان خواهد داد/ و زیبایی نجاتمان خواهد داد/ و زیبایی را نجات باید داد!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.