|

موانع منطقه‌ای حل یک مناقشه جهانی

عربستان، ناراضی از دوستی ایران و آمریکا
دلیل واقعی اینکه عربستان نسبت به بهبود رابطه ایران و آمریکا نگران است این است که بهبود روابط این دو کشور به کاهش درآمدهای نفتی این پادشاهی ختم خواهد شد. عربستان با رد پذیرش صندلی شورای امنیت اماواگرهای زیادی را متوجه خود کرده است. این حرکت بیش از هر چیز در مقابل سیاست‌های جدید آمریکاست که دیگر نه‌چندان تمایلی برای مداخله در سوریه دارد و در مصر نیز حمایت ضمنی از اخوان‌المسلمین می‌کند و برای ازسر‌گیری روابط با تهران هم جدی است. مذاکره آمریکا با رقیب دیرینه عربستان یعنی ایران آخرین دور این کشمکش‌های ریاض - واشنگتن بوده است. سه‌شنبه گذشته رییس سرویس اطلاعاتی عربستان به دیپلمات‌های اروپایی گفته بود که ما باید منتظر «تغییر اساسی» از جهت‌گیری آمریکا به‌واسطه نارضایتی از موضع‌گیری واشنگتن در مورد سوریه و ایران باشیم. حتی شباهت‌هایی میان موضع‌گیری عربستان و اظهارات اخیر وزیر خارجه اسراییل دیده می‌شود. اما نباید فراموش کرد که اختلافات عربستان با تهران بیشتر حول رقابت‌های منطقه‌ای و احتمال برداشته‌شدن تحریم‌ها و نگرانی‌های اقتصادی اوج‌گرفتن اقتصاد بدون تحریم ایران است. به‌ویژه گفت‌وگوهای مثبت ژنو و بیشترشدن احتمال لغو تحریم‌ها در صورت همکاری ایران زمینه و نگرانی‌های عربستان را بیشتر و بیشتر کرده است. به هرحال سیاست‌های منطقه‌ای خصوصا وقتی در مورد ایران باشد برای عربستان نگران‌کننده می‌شود. برای کشوری که بیش از 90‌درصد از درآمدهایش به نفت وابسته است ظهور یک رقیب بالقوه هزینه‌های اقتصادی زیادی را به‌دنبال خواهد داشت. دشواری‌های جدیدی که عربستان با جامعه بین‌المللی می‌سازد تا حدود زیادی واکنشی است به بازگشت ایران به جامعه بین‌المللی.
مناظره در تهران، مناقشه در سوریه
بحران جاری سوریه امروز بدون در نظرگرفتن نقش دیگر بازیگران منطقه‌ای مثل ایران و پادشاهی‌های عرب چندان دقیق نیست. سیاست جدید حسن روحانی می‌تواند روابط قدرت موجود در منطقه و سوریه را تعدیل و تغییر دهد. در داخل ایران مناظره حول دو دیدگاه است؛ عده‌ای که فکر می‌کنند رقابت اصلی همچنان میان ایران با آمریکا و اسراییل است و گروه دیگری که رقیب منطقه‌ای ایران، یعنی عربستان را کانون رقابت جدید منطقه‌ای می‌دانند. از منظر نظامی «درام» سوریه یک مناقشه شدید است که تنها به کشتن شهروندان عادی انهدام جامعه مدنی اقتصاد و شهرهای سوریه منجر شده و اساسا با وجود وزن مخرب خود توازن بین‌المللی یا منطقه‌ای را دگرگون نکرده است. اما آیا به موازات عادی‌ترشدن روابط تهران با غرب رقابت‌های تهران - ریاض و تهران با اسراییل و کشورهای حاشیه خلیج‌فارس شدت گرفته است؟ در حالی که عربستان در هنگامه ترک منطقه توسط آمریکا به‌دنبال سیستمی از محاصره و کنترل ایران است، ایران تلاش می‌کند تا مناقشه سوریه وضعیت منطقه را از این بیشتر دچار اختلال نکند و عربستان حتی به‌دنبال به شکست کشاندن سیاست جدید ایران مبتنی بر عادی‌سازی روابط با غرب است. در ایران مناظرات بیش از هر زمان دیگری میان «اصولگرایان» و «میانه‌روها» فضا پیدا کرده است. گروه اول در مورد گشایش خیلی سریع و باز روابط با غرب و اعطای امتیاز به غرب سختگیر هستند. گروه اول بیشتر درگیر مسایل سوریه و اسراییل هستند در حالی که گروه دوم بیشتر عادی‌سازی روابط اقتصادی، لغو تحریم‌ها و از سر‌گیری روابط دیپلماتیک با آمریکا را در دستور کار خود قرار داده‌اند. برای آنها جنگ در سوریه بار بزرگی بر سیاست خارجی ایران تحمیل می‌کند. اما هر دو گروه در مورد موضع سعودی‌ها و «تهدید محاصره» ایران در منطقه با هم اجماع‌نظر دارند. رسانه‌های ایرانی این روزها بیش از هر زمان دیگری درگیر پرونده هسته‌ای هستند اما بخش‌های تندرو سیاسی وضعیت سوریه را برای به چالش‌کشیدن سیاست گشایش روابط رییس‌جمهور میانه‌رو ایران مورد استفاده قرار می‌دهند. در عین حال در ایران و در میان سیاستمداران ایرانی این آگاهی وجود دارد که حمایت سنتی از سوریه دیگر امکان‌پذیر نیست اما قطع این حمایت نیز به هر قیمتی امکان‌پذیر نیست. هرچه روابط تهران - واشنگتن به سمت بهبودی پیش برود، احتمال رادیکال‌ترشدن رقابت میان تهران - ریاض بیشتر می‌رود.
ایرانی‌های زیرک
در پشت صحنه، ایرانی‌ها در قالب همکاری‌های بزرگ اقتصادی مشغول لابی غیرمستقیم با کنگره آمریکا هستند. خاورمیانه این روزها روی دو محور می‌چرخد: محور طرفدار ایران و محور ضدایران. ایران خود در گروه اول در کنار بخش‌هایی از عراق، سوریه و لبنان قرار دارد. پادشاهی‌های عرب سنی منطقه، یمن و اسراییل در گروه دوم قرار دارند و در این میان عمان نیز نقش تقریبا بی‌طرفی بازی می‌کند. در خارج از منطقه روسیه نگران تامین منافع خود در سوریه است و چین هم به‌دنبال بهبود موقعیت خود بدون طرفداری خاص از طرفین درگیر منطقه‌ای است. آمریکا درصدد محدودکردن ایران است و البته مسیر گفت‌وگو و رسیدن به توافق با ایران را هم دنبال می‌کند. اسراییلی‌ها و سعودی‌ها هرکدام به‌طور خاص به‌دنبال متقاعدکردن مسکو به کاهش حمایت‌هایش از تهران و دمشق هستند. هر دو دولت به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم با فعال‌کردن لابی‌هایشان در آمریکا از واشنگتن می‌خواهند که اسلحه تحریم را کنار نگذارد. بسیاری بر این باورند که لابی ضدایرانی هدفی جز معتبر نگهداشتن گزینه حمله نظامی به ایران ندارد. گروه لابی طرفدار اسراییل و آیپک که اخیرا به طنز «گوریل‌های 800پوندی در یک اتاق» نامیده می‌شوند کاری جز تشویق و فشار آوردن برای شکل دادن حمله نظامی ندارند. هرچه لابی‌ها در خفا تلاش می‌کنند، عربستان صراحتا از نارضایتی خود در مورد بی‌کنشی آمریکا در سوریه ابراز نارضایتی می‌کند. اما در مقابل عربستان، اسراییل و لابی‌های آنها قدرت دیگری هم وجود دارد که یک تنه و به اندازه کافی با قدرت مشغول لابی‌کردن است. این قدرت خود ایران است و عوامل آنکه تجارت‌های بزرگ را در دست دارند.» عشق به پول ریشه همه بدی‌هاست. این ضرب‌المثل مهمی در انجیل است. ایرانی‌ها هم این موضوع را به خوبی درک کرده‌اند و ایرانی‌ها حتی توانسته‌اند آمریکایی‌ها را به مزایای این بهبود روابط متقاعد کنند و آنها را بسیار بهتر از قبل سر میز مذاکره بیاورند. ایرانی‌های زیرک.
امیدهای جدید برای حل پرونده هسته‌ای ایران
بعد از سال‌ها ناامیدی و بن‌بست در مذاکرات هسته‌ای خیلی زود است انتظار داشته باشیم حل نهایی این پرونده هرچه زودتر اتفاق بیفتد. ارایه بسته پیشنهادی و جدیت ایرانی‌ها در این دور مذاکرات بی‌سابقه بوده است. ظاهرا تغییر در رویکرد ایرانی‌ها بعد از روی کار آمدن حسن روحانی عینی و قابل تشخیص است. گام اول ایران تلاشی بوده است برای ساختن چارچوب توافقی که ایران در این میان تلاش کرده است «وضعیت نهایی» حل پرونده هسته‌ای را بنابر اهداف مشترک با شش قدرت تعریف کند. مرحله دوم پذیرش تعهدات و کاهش گام‌به‌گام تحریم‌هاست که تدریجا پیش خواهد رفت؛ تحریم‌هایی که به‌ویژه در بخش فروش نفت و روابط مالی با ایران وضع شده است. اما مذاکره‌کنندگان آمریکایی آگاه هستند که اوباما در کمال اشتیاق باید با کنگره‌ای بدبین به چانه‌زنی بپردازد. رییس‌جمهوری که دایما زیر این انتقاد شدید قرار دارد که به هر حال بر سر پرونده هسته‌ای خواهان امضای قراردادی نه چندان مطلوب و حتی بد است. کلید اصلی حل پرونده هسته‌ای ایران پذیرش پروتکل الحاقی ان‌پی‌تی که به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اجازه می‌دهد بر فعالیت‌های اتمی ایران نظارت رضایت‌بخش داشته باشد. اگر مذاکره‌کنندگان آمریکایی چشمی به وضعیت داخلی خود داشته باشند وضعیت ایران را نیز درک خواهند کرد. جواد ظریف کمردرد شدید خود را با حملات تند رسانه‌های محافظه‌کار در ایران مرتبط دانسته بود؛ حملاتی که تنها به این رسانه‌ها محدود نماند و از هر چهار گوشه میدان محافظه‌کاری در سیاست ایران شنیده می‌شد. اما مهم‌ترین سوال این است که ظریف تا کجا می‌تواند از خود انعطاف نشان دهد و این انعطاف تا کجا مورد حمایت خواهد بود؛ روندی که نهایتا مشخص خواهد کرد آیا توافقی وجود خواهد داشت یا خیر.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.